بنابراين ، معناى استغراق جمع آن است كه بر حدّ خاصّى از جمع ، و كمتر از آن بسنده نشود بلكه مقصود ، بالاترين مرتبهء آن بوده و بايد استغراق حكم تا آخر اين نفر و آخرين مراتب ادامه پيدا كند . خلاصه آنكه از حيث استغراق هيچ فرقى بين استغراق جمع با استغراق مفرد نبوده و در هر دو به اين معناست كه بايد تا آخرين نفر ادامه پيدا كند . « 1 »
602 - آيا هيچ فرقى بين جمع و مفرد وجود ندارد ؟ ( نعم ، الفرق . . . و هو ثلاثة )
ج : مىفرمايد : فرقشان در عدم استغراق است . زيرا عدم استغراق در مفرد به معناى اكتفاء و اقتصار به يك فرد بوده ولى عدم استغراق در جمع به معناى اكتفاء و اقتصار به اقلّ جمع يعنى سه نفر خواهد بود . « 2 »
هامش
« العلماء » نمىشود ولى بر سه نفر بيشتر تا هر تعدادى كه مصداق وجود دارد ، صدق جمع يعنى « العلماء » مىكند .
( 1 ) - يعنى « اكرم كلّ العلماء » يا « اكرم العلماء » معنايش اين است كه هر تعدادى از افراد عالم در خارج وجود دارد بايد اكرام شود و نبايد به تعدادى از آنان بسنده شود ، چنانچه « اكرم كلّ عالم » نيز به همين معنا مىباشد .
( 2 ) - مثلا اگر مراد از « اكرم كلّ عالم » و « اكرم العلماء » عموم نباشد بلكه در « كلّ عالم » فرد خاصّى و در « العلماء » افراد خاصى مىباشند در اينجا معناى عدم عموم در « اكرم كلّ عالم » آن است كه يك فرد بايد اتيان شود ولى در « اكرم العلماء » معناى عدم عموم يعنى سه نفر بايد اكرام شود . زيرا اقلّ جمع عبارت از سه نفر مىباشد ، بنابراين ، وقتى ارادهء عموم از جمع نشده پس بايد معناى خاصّش كه دلالت بر سه نفر بوده تحت حكم وجوب اكرام برود .