در تثنيه ، دلالت مىكنند بر عموم معناى تثنيه كه عبارت از دو تا بوده يعنى دو تا ، دو تا . ولى وقتى وارد مفرد مىشوند افادهء استغراق و عموم را به لحاظ معناى مدخولش كه مفرد بوده داشته كه عبارت از فرد ، فرد و يكىيكى مىباشد . « 1 »
601 - نظر مصنّف نسبت به توهّم يادشده و منشأ آن چيست ؟ ( و لكن هذا توهّم . . . فيذهب الى آخر الآحاد )
ج : مىفرمايد : ولى توهّم يادشده توهّمى باطل بوده و بين تثنيه و جمع فرق است . زيرا تثنيه دلالت بر دوتايى مىكند كه هم از طرف قلّت و هم از طرف كثرت محدود است « 2 » ولى جمع دلالت بر تعدادى مىكند كه فقط از طرف قلّت محدود است ، چرا كه اقلّ جمع ، سه فرد مىباشد ولى از جانب كثرت هيچ محدوديّتى ندارد . بنابراين ، هر تعداد افرادى كه براى جمع در خارج فرض شود و وجود داشته باشد ، همهء آنها ، يك مرتبه از مراتب جمع بوده كه جمع همه را يك جا شامل مىشود نه اينكه به تعداد هر سه فرد ، يك مرتبه درست كنيم . « 3 » در نتيجه اگر همهء افراد عامّ را اتيان كنيم ، يك مرتبه از جمع ، امتثال شده است .
هامش
( 1 ) - يعنى لفظ جمع مثل « علماء » براى دلالت بر گروههاى سه نفره و « عالمين » براى دلالت بر دو نفر است . حالا وقتى الفاظ عموم بر آنها داخل شود مفيد عموم در معناى مدخولشان خواهند بود . بنابراين ، « كلّ العلماء » يعنى همهء علماء به نحو سه نفر سه نفر و « كلّ عالمين » يعنى همهء علماء به نحو دو تا دو تا .
( 2 ) - معناى تثنيه يعنى دو تا نه كمتر و نه بيشتر . بنابراين ، چه يك نفر و چه سه نفر ، مصداق براى تثنيه نبوده و تثنيه برآن صادق نمىباشد .
( 3 ) - يعنى معناى « العلماء » عبارت از حد اقلّ سه عالم به بالاتر است . بنابراين ، بر كمتر از سه نفر صدق