. . . . . . . . . .
شرح
سببيت به واسطه انشاء شارع مقدس و يا انشاء غير شارع ممكن نيست ايجاد بشود .
قوله لا اخبارا يعنى اخبار به آن مانعى ندارد چون خبر حكايت از واقع مىنمايد ولى انشاء آن سببيت به واسطه امر شارع محال است ضرورى است كه اگر دلوك شمس سببيت براى وجوب صلاة دارد قبل از انشاء سببيت و داراى آن خصوصيتى است كه آن خصوصيت مقتضى براى وجوب صلاة است آن سببيت به واسطه انشاء شارع مقدس ايجاد نمىشود و همچنين اگر دلوك شمس فاقد آن سببيت است ايضا بانشاء شارع ايجاد نمىشود چون صلاة واجب نمىشود در وقت دلوك شمس مادامىكه خصوصيت تكوينى براى دلوك شمس و صلاة نباشد و با آن خصوصيت تكوينى صلاة واجب است لا محالة و اگرچه انشاء سببيت از براى دلوك بشود اصلا و از بيان سابق ما ظاهر شد ايضا كه صحيح نيست انتزاع سببيت از براى دلوك و آنكه گفته شود دلوك شمس حقيقة سبب است براى وجوب صلاة در وقت آن چون سببيت حقيقى دلوك شمس براى وجوب صلاة ندارد ضرورة به آن بيانى كه ذكر شد .
مخفى نماند بيان مصنف در امر اول كه قائل است بعدم امكان جعل سببيت شرعى در مثل سبب و شرط و مانع و دافع و آنچه را كه اجزاء علت ناميده مىشود بيان مصنف برآن دو قاعدهاى است كه نزد مصنف و غير مصنف ثابت است آن دو اول الواحد لا يصدر الا من الواحد و قاعده ديگر الواحد لا يصدر منه الا الواحد كه اين دو قانون در علم فلسفه عاليه ثابت است نزد آنها و جواب اين دو قاعده چندين مرتبه در كتاب داده شده است يك مورد آن در مباحث الفاظ در تعريف علوم كه لازم است هر علمى يك غرض داشته باشد نه غرض متعدد .
و همچنين در جائى ديگر جواب داده شد در باب صحيح و اعم كه مصنف قائل بود الصلاة معراج المؤمن يك غرض است كه لازم است از شىء واحد صادر