ششصد هزار نفر را تعبيه داد در حالى كه همهء صفوف از آنچه در ميدان جنگ مىگذرد خبر داشته باشند ؟ آنگاه كشور ايران را با آن وسعت و عظمت مثال مىآورد كه در جنگ قادسيه ، شمار لشكريانش را از جنگجو و سلاحدار صد و بيست هزار نوشتهاند . پس اگر بنى اسرائيل را بسيج كردن چنان سپاهى ميسر بود ، مىبايست چنان كشور پهناورى هم داشته باشند . آنگاه براى بطلان قول مسعودى حساب ديگرى هم مىكند كه هنگامى كه يعقوب ( اسرائيل ) با فرزندان خود به مصر به ديدار پسرش يوسف آمد جمعا هفتاد نفر بودند و از آن زمان تا بيرون آمدن بنى اسرائيل از مصر دويست سال بوده . . . چگونه ممكن است نسلى در چهار پشت به چنين شمارهاى برسد ؟
نمونهء ديگر از نقد تاريخى ابن خلدون سخن او در باب گسترش قدرت ملوك يمن و آسانپذيرى مورخان ديگر است چنان كشورگشائى را . مثلا مىگويند فلان تبع از يمن تا مغرب پيش رفت و فلان تبع از يمن تا تركستان و سمرقند لشكر برد . ابن خلدون در باب اين لشگركشيها مىگويد كه اگر اين فاتح بخواهد از يمن به مغرب رود كدام راه را بر خواهد گزيد ؟ زيرا جزيرة العرب را از سه سو آب فرا گرفته . تنها راهى كه مىتوان به مغرب رفت راه ميان درياى سوئز و درياى شام است و بعيد به نظر مىرسد كه پادشاهى عظيم با سپاهى گران از اين راه تواند گذشت بىآنكه آن نواحى جزء متصرفات او باشد . از اين گذشته چنين سفر جنگى نيازمند به آذوقه و علوفهء بسيار است . آيا در طول اين مسير دراز همه جا دست به غارت و چپاول مزرعهها و دهكدههاى پيرامون راه زده ؟ يا از مبدأ همهء اين آذوقه و علوفه را حمل كرده است ؟ ابن خلدون ثابت مىكند كه هيچ يك از اين دو راه ميسر و ممكن نيست . همچنين لشگركشيهاى تبعها را به تركستان و چين با دلايلى كه مىآورد ممتنع مىشمارد و نتيجه مىگيرد كه در اخبار به هر چه بر مىخوريم نبايد اعتماد كنيم بايد در آنها بينديشيم و آنها را بر قوانين صحيح عرضه دهيم تا صحيح را از سقيم باز شناسيم .
اگر ابن خلدون در نگارش تاريخ خود همين چند نكته را رعايت كرده باشد كتاب او از ديگر كتب تاريخ ممتاز خواهد بود و الحق « العبر » خالى از اين مزيت نيست و اگر خبرى از اين دست را هم آورده است به سخافت آن اشاره كرده تا جويندهء تاريخ سرگرم خرافه و افسانه نشود .
در باب نام كتاب ، ابن خلدون در آغاز مقدمه گويد : چون اين كتاب مشتمل است بر اخبار عرب و بربر ، خواه باديهنشينان و خواه شهرنشينان آنان و در آن وضع دولتهاى بزرگ همزمان ايشان نيز روشن شده است و در ابتدا و پايان
تاريخ ابن خلدون ( فارسي ) — صفحة مقدمه 20
مساهمون: ابن خلدون
صمقدمه ٢٠