ثم لا يذهب عليك انه ليس فى المعصية الحقيقية الا منشأ واحد لاستحقاق العقوبة و هو هتك واحد فلا وجه لاستحقاق عقابين متداخلين كما توهم مع ضرورة ان المعصية الواحدة لا توجب الا عقوبة واحدة كما لا وجه لتداخلهما على تقدير استحقاقهما كما لا يخفى
شرح
سبب مخالفت از او صادر نشده است و لو اين سبب اختيارى مكلف نبوده است نظير آنكه شخصى بنا دارد معصيتى را انجام دهد ولى مانعى جلو آن را مىگيرد كه در اين مورد عدم معصيت به جهت وجود مانع است كه آن مانع اختيارى مكلف نبوده بلكه صادر شده است از مكلف فعلى به اختيار آن در بعض افراد تجرى .
چون تجرى دو قسم داريم يك قسم آن تجرى در موضوعات است كه آن را شبه موضوعيه نامند مثل آنكه قطع پيدا كرد به مايعى كه آن خمر است و آشاميد و در واقع آب بوده است پس آنچه كه قصد كرده واقع نشده است و آنچه را كه واقع شده است قصد نداشته - بله قسم دوم تجرى در احكام كه شبهات حكميه مىنامند در آنجا فعل اختيارى مكلف است .
نظير آنكه اعتقاد پيدا كرد كه عصير تمرى حرام است و آشاميدن و بعد معلوم شد كه حرام نبوده است و اين فعل اختيارى مكلف است فقط خطأ در اعتقاد حرمت او است پس به اين بيانى كه ما بيان نموديم احتياج دارد كه اثبات كند خصم كه مخالف اعتقاديه سبب است و عقاب دارد مثل مخالفت واقعيه اختياريه و دانستى كه دليل برآن نداريم مگر آنچه را كه ما ذكر كرديم كه حكم وجدان باشد .
قوله ثم لا يذهب عليك الخ در تجرى شبهاى ديگر هست كه نسبت آن را بمرحوم صاحب فصول دادهاند كه ايشان فرموده است اگر مخالفت واقعيه را بنمايد مكلف دو عقاب دارد عقاب تجرى و عقاب معصيت واقعيه مثل آنكه خمر واقعى را آشاميده در اين مورد مصنف