و ان قلنا بانه لا يستحق مؤاخذته او مثوبته ما لم يعزم على المخالفة او الموافقة به مجرد سوء سريرته او حسنها و ان كان مستحقا للوم او المدح بما يستتبعانه كسائر الصفات و الاخلاق الذميمة او الحسنة و بالجملة ما دامت فيه صفة كامنة لا يستحق بها الا مدحا او لوما و انما يستحق الجزاء بالمثوبة او العقوبة مضافا الى احدهما اذا صار بصدد الجرى على طبقها و العمل على وفقها و جزم و عزم .
و ذلك لعدم صحة مؤاخذته به مجرد سوء سريرته من دون ذلك
شرح
قوله و ان قلنا بانه لا يستحق الخ اگرچه قائل بشويم كه متجرى استحقاق مؤاخذه و عقاب يا ثواب بر عمل ندارد مادامىكه عزم بر مخالفت يا بر موافقت ننموده است به اين معنى كه مجرد سوء سريرهء او و اين صفت مذمومه كه در اعتقاد او مىباشد يا حسن موافقت مادامىكه عمل خارجى از او صادر نشده است عقاب و ثوابى بر او نيست و لو به جهت آنكه اين صفت را دارا است مورد مذمت عقلاء است يا مدح عقلاء مىباشد اگر مطلع برآن صفت باشند و در اين حال كه متجرى از او عملى صادر نشده است ، اين صفتى كه در او مىباشد مثل ساير اوصاف ضميمه و اخلاق حسنه مىباشد مثل شجاعت و جبن و جود و بخل كه اين صفات مادامىكه عمل خارجى از صاحب آن ظاهر نشود عقاب يا ثوابى برآن مترتب نيست و در اين حال اين صفت كامنه در متجرى استحقاق مدح و ذمى نمىباشد و جزا و ثواب در آنوقتى است كه بصدد جرى على طبق آنها عمل كند و جازم و عازم باشد بر عمل خارجى و عمل خارجى هم از او صادر شود همچنانى كه در مثل بيان نموديم .
قوله و ذلك لعدم صحة مؤاخذته الخ .
اينكه بيان نموديم عقاب و ثوابى ندارد به مجرد داشتن صفت بد يا خوب