صادر شده است چون علت عمل آنها كه اراده باشد اختيارى نبوده است و كسى كه افعال اضطرارى از او صادر شود مستحق عقاب نيست كما اينكه عدم اطاعت چون اراده نداشته معصيت نيست و بنابراين اگر مولى عقاب كند كسى را كه اختيار نداشته است در فعلش ، اين ظلم است و مؤاخذه بدون عذر است و خداى تعالى پاك و منزه است از اين كارها .
[ رد ادله اول و دوم جبريها ]
جواب دادهاند از اين مطلب عدهاى اول آنها رئيس اشاعره ابو الحسن بصرى گفته كه ثواب و عقاب به جهت كسب عبد و اكتساب عبد است نه به جهت فعل خارجى او و استناد نموده بقوله تعالى
« الْيَوْمَ تُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ لا ظُلْمَ الْيَوْمَ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ »
اين جواب را داده ابو الحسن بصرى
و ما مىخواهيم بدانيم كه اكتساب و فعل آيا دو چيز هستند يا يكى كه ابو الحسن گفته عقاب به جهت كسب است نه فعل در اينجا جواب اينست كه اگر اراده كرده باشد ابو الحسن بصرى از اينكه كسب و اكتساب اختيار داشتن عبد است فعل را و اعمال قدرت است در آن فعل يعنى مىتواند فعل را انجام دهد و يا انجام ندهد اين حرف مناقض جبر است چونكه در اول گفته بود فعل اختيارى مكلف نيست و اينكه عبد اختيار بر فعل ندارد پس چطور مىتواند اراده كند كه كسب اين است كه مكلف اختيار فعل را داشته باشد و اگر اراده كرده باشد كه كسب و اكتساب شىء هستند كه مغاير با فعل خارجى هستند پس اين خلاف وجدان است چونكه كسب و اكتساب با فعل خارجى يك شىء هستند در خارج اگرچه فعل اعم از كسب است و اگر اين اراده را نموده باشد .
جواب او اينست كه اين كسب يا اختيارى است و يا اختيارى نيست اگر