مىكند و ممكن نيست كه اختيار او را داشته باشد و جلوى حركت او را بگيرد و بين افعال ديگرى كه از انسان صادر مىشود و اگر شوق مؤكد علت تامه باشد از براى فعل البته تخلف معلول از علت ممكن نيست و حال آنكه بالوجدان ما بيان كرديم كه بعد از شوق مؤكد و اراده انسان اختيار دارد در فعل و ترك آن
[ ادله اختيارى بودن نفس اراده بر هر فعلى ]
مخفى نماند كه فلاسفه و حكماء و ظاهر كلمات صاحب كفايه كما آنكه مىآيد در اين كتاب قائلند به اينكه شوق مؤكد كه اراده باشد علت تامه است از براى افعال انسان و بعد از اراده اختيار از انسان بيرون مىرود و ممكن نيست فعلى كه اراده كرده است آن فعل از اراده او تخلف پيدا بكند و جواب اينها قبلا داده شد در مثل ذبح حيوان كه قبل از اراده و وسط فعل و آخر آن و حاصل در تمام حالات انسان اختيار دارد در فعل و در ترك فعل و هيچ موردى نيست كه ملجأ و مجبور شود در فعل كما آنكه مثل آن گذشت چون اراده را علت تامه از براى افعال مىگيرند اختيارى فعل را چون مسبوق به اراده است و قبلا بايد انسان اراده كند و بعد فعل را بجا بياورد از اين جهت مىگويند افعال اختيارى است چون مسبوق به اراده است ولى نفس خود اراده كه شوق مؤكد باشد آن اراده اختيارى انسان نيست چون اگر مسبوق به اراده ديگرى باشد يا دور لازم مىآيد و يا تسلسل و هر دو اينها باطل است پس بنابراين نفس اراده غير اختيارى انسان است .
و ممكن است ما جواب بدهيم از اينكه اراده غير اختيارى انسان است و بگوئيم تمام افعال اختيارى بودن آنها به واسطه مسبوق به اراده است و هر فعلى كه اگر اختيارى انسان بخواهد بشود بايد به اراده باشد و بدون اراده آن فعل