و ملكاته الحسنة او الخبيثة
[ مدرك اختيارى بودن نفس اراده بر افعال ]
اين عبارت از مرحوم آية اللّه آقاى آشيخ عبد الكريم خوئينى كه يكى از شارحين كفاية الاصول است بنام خودآموز كفاية و شاهد مثال ما در كلام ايشان آنست كه مىفرمايد اين مقدمه يعنى اختيارى بودن فعل بديهى است
و بعد مىفرمايد و بالنسبه به اراده يعنى آيا اراده هم اختيارى است يا نه اگرچه محل كلام است ولى وجدان هر عاقلى شاهد صدق اين مدعا است الى آخر كلام ايشان كه ذكر نموديم و ايضا شارح مذكور در باب تعبدى و توسلى كه آيا ممكن است قصد امر جزء موضوع گرفته شود يا نه مىفرمايد عبارت ايشان اراده بالوجدان اختيارى است انسان قادر است بر فعل و ترك آن و اختيارى اشياء به اراده است و اختيارى او بنفسه است نه بمسبوق بودن به اراده ديگرى تا تسلسل شود و خود مصنف در بحث تجرى اذعان نموده كه اراده و عزم اختياريست و لهذا بر آنها عقاب ملتزم شده در بحث تجرى و انقياد و من شاء فليراجع منتهى كلام مرحوم شارح .
پس وجدان هر عاقلى دال است بر اينكه نفس خود فعل و اراده هر دو اختيارى مىباشند اگرچه در اراده كه شوق مؤكد باشد ممكن است در بعض موارد انسان بعض اشياء را طبعا ميل و اراده ندارد ولى به واسطه مرور زمان مىتواند بعض اشيائى را كه اراده و شوق به آن نداشته است پيدا كند كما آنكه در معتادين مثل ترياك و شراب و غيره اينها معلوم مىشود .
و على كل حال كسانى كه مىگويند اراده علت تامه فعل مكلف است و اراده اختيارى مكلف نيست در محذور عقاب واقع شدهاند كه عقاب بچه جهت است و چطور مولى حكيم عقاب مىكند مذنبين را كه اعمال آنها قهرا يعنى جبرا