[ اشكال در تولد حضرت حجّت ( ع ) و حضرت سجاد ( ع ) ]
التّاسع : بعضى از دانشمندان ، در خصوص تولّد حضرت بقيّة اللّه از نرجس خاتون كه به حسب ظاهر ، نصرانيّه بوده و نيز در تولّد حضرت سيّد السّاجدين از شهربانويه كه به حسب ظاهر زردشتيّه و گبر بوده ، اشكالى وارد آورده و دو جواب به آن دادهاند .
خوش دارم آن اشكال و دو جواب را به اختصار در اين مقام و مضمار به رسم ارمغان و يادگار ، ايراد نمايم .
فرموده : از نصوص متظافره ثابت و محقّق گرديده كه انوار ائمّه عليهم السّلام لا يزال در اصلاب شامخه و ارحام مطهّره نقل و انتقال مىشدند ، در وعاء طيّب و طاهر مكان داشته و از ارحام و اصلاب انجاس و اخباث مقرّ نگرفتند .
حال آنكه مادران بعضى ائمّه ، كافر بودند ، مانند مادر خاتم الأوصيا ، نرجس خاتون كه در ظاهر نصرانى و مادر سيّد السّاجدين عليه السّلام كافر بوده و از اصلاب و ارحام مذهب گبريّه به وجود آمده ، مع ذلك وعاء انوار ائمّه گرديدند .
جواب اوّل : ولادت مولودهاى نورانيّه ، به دو لحاظ و اعتبار محقّق گرديده : يكى به اعتبار نورانيّت و ديگرى به اعتبار و مادّه و صورت .
ولادت به اعتبار اوّل در تحقّق و وجود به لحاظ فعل و انفعال ، تأثير و تأثّر خواهد بود ؛ بديهى است اين نحو از ولادت به مادّه احتياج ندارد و در تمام موجودات من السّماء إلى الثّرى ، سارى و جارى است ؛ ابوّت اين مقام ، به اعتبار نحوه و جنبهء يلى الرّبّى است و امّيّت او ، به اعتبار جنبهء يلى النّفسى است ، براى اينكه مناط در ابوّت به افاضه و فاعلى است و مدار امّيّت به استفاضه و انفعالى است - شبهه نيست كه در تحقّق اين نحو از ابوّت و امّيّت ، افتقار به مادّه و هيولاى عنصرى نيست و همان جهات نورانى و لحاظ اشباحى ، كافى است .
لذا موجودات مجرّد ، از ملايكه و دون ملايكه از ارواح نورانيّه ، به اين نحو ، متولّد گرديدند و داراى أب و أمّ شدند ، براى آنكه تمام آنها ممكناند و هرممكن ، متولّد و منفعل است ؛ أب فاعلى يلى الرّبّى و أمّ انفعالى يلى النّفسى دارند ، لكن هركدام از فاعل و