امر چهارم : آن است كه بعضى از مفسّرين در ذيل آيهء شريفه :
الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ
« 1 » چنين گفتهاند : بدان براى حضرت ربّ العالمين عالمهاى مختلفه از مخلوقات از دنيا و آخرت و ملك و ملكوت مىباشد ؛ در هرعالمى جنسى از مخلوقات روحانى و جسمانى آفريده و براى هرجنسى انواع مختلفه پديد آورده و در هريك خاصيّتى وراى خاصيّت ديگرى نهاده و از هرنوعى اصناف متعدّده ، متكوّن ساخته است .
چنانكه مثلا از نوع ملايكه اصناف مختلفه تعيين فرموده ، مثل كروبيّين ، روحانيّين ، حملهء عرش ، خزنهء كرسى ، سفره ، برره و كراما كاتبين . بعد از آن ملايكهء هر آسمان داراى صفتى مىباشند ؛ ملايكهء هوا كه ابر ، باران و برف ، رعد و برق در حكم ايشان است ، ملايكهء موكّل بر درياها و مجالس علم ، ملايكهء ملقّى خير در خاطر ، ملايكهء دافعهء شياطين از بنى آدم ، ملايكهء معقّبات كه :
لَهُ مُعَقِّباتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ
« 2 » ، ملايكهء موت ، ملايكهء حيات و ملايكهء خزّان بهشت و حوريان جنّت ، ولدان و غلمان و خدمهء اهل بهشت و ديگر اصناف كه در حيّز حصر و احصا درنيايند ؛ اين مجموع را در يك نوع از اجناس مخلوقات پديد آورده است .
باقى انواع ممكنات و اجناس موجودات را بر اين قياس كن ، از معادن و نباتات ، اجسام كثيفه و لطيفه ، جواهر و اعراض ، الوان و طباع ، خواص و صفات ، نتايج و اشكال ، هيأت و صور ، معانى و اسرار ، لطايف و حقايق ، اشارات و نكات ، علوم و معارف و عقايد و آنچه بر افلاك است از عرش و كرسى ، لوح و قلم ، بروج و سيّارات ، ثوابت و منازل ، بيت المعمور ، سدرة المنتهى ، قاب قوسين ، لا مكان و ديگر چيزهايى كه « لا عين رأت و لا أذن سمعت و لا خطر على قلب بشر » « 3 » صفت آنها است و هيچ كس
هامش
( 1 ) . سوره فاتحه ، آيه 2 .
( 2 ) . سورهء رعد ، آيه 11 .
( 3 ) . اشاره به حديث شريف نبوى است كه مىفرمايد : فأبشر يا على و بشر اوليائك و . . . قلب بشر ؛ يعنى : بشارت باد تو و دوستداران تو را به بهشتى كه چشمى نديده ، گوشى نشنيده و بر قلب انسانى خطور ننموده است . ر . ك : تهذيب الأحكام ، ج 6 ، ص 107 .