دروغ و افتراء بر ايشان نگفتهام ، و لبّ لباب اعتقادات اين طايفه را در كتاب " كفاية الراشدين " - كه جواب است از كتاب " هداية الطالبين " " خان كرمانى " - ذكر كردهام . هركه خواهد رجوع نمايد ، و خلاصهء همهء آنها آن است كه اين طايفه ، معراج و معاد را با جسد " هورقليائى " مىدانند و مىگويند : آن جسد از عنصر فوق فلك خلق شده ، و داخل مىباشد در اين جسد عنصرى كه از زير افلاك و عنصر اربعه خلق شده ؛ مانند داخل بودن كره در ماست و روغن در شير ، و بر آن جسد مرض و نقصان و زياده عارض نشود . و محصل اين كلام - عند التأمّل - همان روح انسانى است بنابر مقالهء كسانىكه روح را مجسم مىدانند نه مجرد .
پس مرجع اين مذهب ، به مذهب كسانى باشد كه معراج و معاد را روحانى دانند و اين خلاف ضرورت دينيه و نصوص كتابيه باشد كه در جواب سؤال ابراهيم عليه السّلام - عرض كرد .
رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى
« 1 » ؛ يعنى : خدايا بنما كه مردهها را در قيامت چگونه زنده مىكنى - فرمود :
فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ
« 2 » تا آخر آيه ؛ يعنى : بگير چهار مرغ مختلف را و در هاون همه را داخل كن و بكوب و چهار قسمت كن و هر قسمتى را در كوهى بينداز . بعد از آن مرغها را بخوان ، تا آنكه اعضاء آنها خوردهخورده بيايند و درست شوند .
و همچنين در جواب " عزيز " ، كه گذارش بر مردگان قريهاى افتاد و از روى تعجب گفت :
أَنَّى يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها
« 3 » ؛ يعنى : از كجا خدا اينها را زنده كند بعد از مردن ؟ ! پس خداوند او را تا صد سال مىرانيد و الاغ او را پوسانيد . پس او را زنده كرد و فرمود :
درنگ تو در خواب يا مردن چهقدر شد ؟ گفت : يك روز يا آنكه بعض روز . فرمود : بلكه صد سال باشد . پس نظر به الاغ خود كن ؛ ببين چگونه استخوانهاى پوسيده آنرا درست مىكنيم و گوشت مىپوشانيم .
و همچنين در جواب كفار قريش - كه گفتند :
مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَ هِيَ رَمِيمٌ
« 4 » ؛ يعنى چه كسى زنده كند استخوانهاى پوسيده را ؟ - خدا فرمود :
قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ
« 5 » ؛
هامش
( 1 ) . سوره بقره ، آيه 260 .
( 2 ) . همان .
( 3 ) . همان ، آيه 259 .
( 4 ) . سوره يس ، آيه 78 .
( 5 ) . همان ، آيه 79 .