است بالضّروره زيراكه وجوب مقدّمه نه عين موضوع له امر ونه لازم ذهني اوست چه بسيار است كه مدلول امر بخاطر مىرسد ودر أصل مقدّمهء أو بخاطر نمىرسد چه جاى وجوب أو ديكر آنكه ممتنع نيست عقلا تصريح امر به اينكه غير سبب واجب نيست واكر مقتضى وجوب أو مىبود مىبايست كه اين تصريح جايز نباشد زيرا كه منافى مقتضاى امر است درين صورت احتجّوا بانّه لو لم يقتض الوجوب في غير السّبب أيضا تا آخر أصل استدلال كردهاند جمعى كه قايلند بوجوب مقدّمه واجب در غير سبب نيز به اينكه اكر غير سبب واجب نباشد يكى أزين دو مفسده لازم مىآيد يا تكليف ما لا يطاق يا آنكه واجب مطلق [ واجب مطلق ] نباشد بيان ملازمه اينكه اكر غير سبب واجب نباشد ترك أو جايز خواهد بود ودرين حالت اكر واجب بر وجوب باقي باشد لازم مىآيد تكليف ما لا يطاق زيراكه حصول واجب در حال عدم موقوف عليه أو ممتنع است واكر واجب بر وجوب باقي نماند لازم مىآيد كه وجوب ان واجب مشروط بحصول اين مقدّمة باشد چه با وجود أو واجبست ودر حال عدم أو واجب نيست پس لازم مىآيد كه واجب مطلق واجب مقيّد شود وبطلان هريك أزين دو قسم لازم بديهي است ونيز استدلال كردهاند به اينكه عقلا شكى ندارند در مذمت كسى كه ترك كند ان مقدّمه را هرچند غير سبب باشد مثلا هركاه مولى غلام خود را امر كند به كتابت وأو قادر باشد بر تحصيل قلم وترك كند كتابت را وعذر كويد كه قلم تحصيل نشده بود عقلا عذر أو را نمىشوند وأو را ملامت مىكنند بر ترك تحصيل قلم واين دليل وجوب تحصيل قلم است بر أو وجواب دليل اوّل ايشان آنكه بعد از اختيار شقّ اوّل ترديد يعنى اينكه واجب بر وجوب باقيست در حال عدم مقدّمه منع مىكنيم لزوم تكليف ما لا يطاق را چه تكليف ما لا يطاق وقتي لازم مىآيد كه اين مقدّمه متروكه مقدور مكلّف نباشد ومحلّ بحث مقدّمهايست كه مقدور مكلف باشد چنانچه در عنوان بحث كذشت واين مقدّمه هرچند كه مكلّف أو را باختيار ترك نموده از تحت قدرت أو بدر نمىرود زيراكه اين مقدّمه در حين ترك اكرچه ممتنع است باعتبار انتفاء اراده مكلّف كه جزو أخير علت تامّه وجود اوست امّا في ذاته ممكن است درين حالت كه اكر ممتنع بالذات شود بسبب انتفاء اراده مكلّف لازم مىآيد كه هيچ مكلّفى بسبب ترك هيچ طاعتي عاصى ومستحقّ عقوبت نشود زيراكه ترك هر طاعتي باعتبار آنست كه جزوى از اجزاء علّت تامّة أو محقّق نشده وشما مىكوييد كه درين صورت ممتنع بالذّات مىشود وظاهر است كه تكليف بممتنع بالذّات تكليف ما لا يطاق است وتكليف ما لا يطاق محال پس لازم مىآيد كه هيچكس مكلّف نباشد بطاعتى كه از أو فوت مىشود وبترك أو عاصى نباشد واين بديهي البطلان است وهركاه مقدّمة متروكه مقدور باشد واجب نيز مقدور خواهد بود در انحال پس تكليف ما لا يطاق از كجا لازم مىآيد يا آنكه معارضه « 1 » مىتوانيم كرد به اينكه اكر آنچه شما ذكر كرديد صحيح باشد ودر حال ترك مقدمه واجب
هامش
( 1 ) معارضه عبارتست از منع مقدّمهء از مقدمات دليل حضم لا على التّعيين يعنى معارض مىكويد كه دليل تو بجميع مقدماته صحيح نيست كه اكر چنين باشد اين مقدمه لازم خواهد آمد چنانكه از ما نحن فيه مىكويد كه اكر جميع مقدمات دليل تمام باشد لازم مىآيد تكليف ما لا يطاق يا واجب مقيّد بودن واجب مطلق بر تقديرى كه امر به شئ مستلزم وجوب مقدّمه باشد ونقض تفصيلي عبارت از منع مقدمه تعيّنية است از مقدمات دليل حضم چنانكه در ما نحن فيه ناقض مىكويد كه ان مقدمهء تو ممنوعست كه بر تقدير عدم وجوب مقدمه در حال ترك أو اكر واجب بر وجوب باقي باشد تكليف ما لا يطاق لازم مىآيد بدليلى كه ناقض ايراد نموده