[ سببا يجب ان يكون امرا ] وان كان غير سبب وانّما هو مقدّمة للفعل وشرط فيه لم يجب ان يفعل من مجرّد الامر انه امر به وهمچنين كلام آخر أو يعنى محال ان يوجب علينا المسبب بشرط اتّفاق وجود السّبب بخلاف مقدّمات الافعال اكرچه ظاهراند در ان تفصيل امّا كلام وسطش كه در جمله استدلال بيان فرموده منافى اين تفصيل است چه ظاهرا بلكه صريحا دلالت دارد بر اينكه مقدّمة واجب مطلق مطلقا واجب شود بمجرّد امر به آن واجب خواه سبب باشد وخواه غير سبب چه مراد از ان عبارت كه والضّرب الآخر يجب فيه مقدّمات الفعل كما يجب هو في نفسه وهو الصّلاة وما يجرى مجراها بالنّسبة إلى الوضوء اينست كه قسم دويّم واجب مىشود در أو مقدّمات فعل نيز به مقتضاى امر نه اينكه واجبست در وى مقدّمات در واقع هرچند وجوب ان مقدّمات از أوامر ديكر فهميده شود چنانچه حاكى فهميده بود زيراكه ضرب آخر را قسيم ضرب اوّل ساخته ودر ضرب اوّل صريحا كفته بود كه امر مقتضى ايجاب فعل باشد وبس ومقابلة اين قسم ثاني به أو دلالت دارد بر اينكه مرادش آنست كه وجوب مقدّمات مقتضاى صيغه امر باشد والّا تقسيم صحيح نخواهد بود پس صريح خواهد بود كلام سيّد درين كه مقدّمات كه عبارت از شروطست نيز بمجرد امر واجب شوند واين منافى ان تفصيل است أزين جهة جمعى از محقّقين نسبت اين مذهب بسيّد دادهاند كه مقدّمة واجب مطلق را مطلقا واجب مىداند بمجرّد امر خواه سبب باشد وخواه غير سبب وعبارت اوّلى واخيره سيّد را تأويل كردهاند به اينكه مراد أو از كلام اوّل اينست كه اكر مقدّمه واجب سبب است بمجرد تعلّق امر به آن واجب واجب مىشود واكر غير سبب است بمجرد امر معقول نيست كه حكم بوجوب ان مقدّمة كنيم چه مىشود كه واجب نسبت به أو واجب مقيّد باشد بلكه لا بدّ است كه بر ما ثابت شود كه شرط وجوب نيست وشرط وجود است تا اينكه توانيم بمجرّد امر حكم بوجوب أو كنيم وحاصل آنكه بمجرّد امر حكم نمىتوان كرد بوجوب غير سبب تا آنكه ثابت شود كه واجب نسبت به أو واجب مطلق است وهمچنين در عبارت اخيره كفتهاند مراد سيّد آنست كه فرق كند ميان سبب وغير سبب به اين طريق كه بمجرّد تعلق امر بمسبب حكم مىتوان كرد بوجوب سبب زيراكه بديهي است كه واجب نسبت به أو واجب مطلق است چه اكر واجب مقيّد باشد اين معنى خواهد داشت كه هركاه اتفاق افتد وجود سبب مسبّب واجب نبود وچنين تكليفي محالست چنانچه دانسته شد بخلاف غير سبب كه بمجرّد ورود امر حكم نمىتوان كرد بوجوب أو تا ثابت نشود كه واجب نسبت به أو واجب مطلق است وبنابراين حلّ در نقض استدلال معتزله اكتفا مىكنيم بوجه أول ومىكوييم قبول نداريم كه أقامت حدود نسبت بنصب امام واجب مطلق باشد بلكه جايز است كه واجب مقيّد باشد ومقدّمه واجب مقيّد واجب نيست اتّفاقا وممكن است حمل عبارات سيّد بر معنى ثالثى ومذهبي ديكران اينست كه مقدّمة واجب مطلق مطلقا واجبست ليكن ان مقدّمة اكر سبب است امر به آن واجب عين امر بمقدمة است به اين معنى كه امرى كه متعلق به مسببى باشد في الحقيقة ان امر متعلق است بسبب أو چه أو مقدور مكلّف است نه مسبّب چنانچه بعد از اين تحقيق ان
شرح معالم الأصول ( فارسى ) — صفحة 101
مساهمون: محمد هادي المازندراني
ص١٠١