احتمالات در مسئله
چهار احتمال نسبت به « لا » وجود دارد كه هركدام ، قائل نيز دارد .
1 - نفى ضرر ( قول مصنّف ) 2 - نفى حكم ضررى ( قول شيخ انصارى )
3 - نفى ضرر غير متدارك ( قول فاضل تونى )
4 - ارادهء نهى از « لا » ( قول شيخ الشريعة )
توضيح احتمالات به شرح ذيل است :
احتمال اوّل ( قول مصنّف )
مصنّف مىفرمايد : « لا » در « لا ضرر و لا ضرار » براى نفى جنس است ، چنانكه اصل در چنين تركيبهايى ، نفى حقيقت مىباشد . ( مانند : لا رجل فى الدار ) و لذا معناى حديث اينطور مىشود كه : جنس و طبيعت ضرر ، در اسلام وجود ندارد .
در اينجا سؤالى مطرح مىشود كه : چگونه جنس ضرر در اسلام ، نفى شده ، با اين كه ضررهاى بسيارى در عالم تكوين ، مشاهده مىشود ( اعم از ضررهاى جانى و مالى و . . . ) ؟
مصنّف در جواب از اين سؤال مىفرمايد : نفى جنس و حقيقت ، دو گونه است :
1 - نفى حقيقى جنس و طبيعت : يعنى جنس و طبيعت يك چيزى ، واقعا و حقيقتا نفى مىشود ، بدون اينكه تسامح و مجازى در كار باشد ، مثلا وقتى گفته مىشود :
« لا رجل فى الدار » مقصود اين است كه واقعا هيچ مردى در خانه نمىباشد .
2 - نفى ادّعايى جنس : يعنى جنس و طبيعت يك چيزى ، ادّعاء و از باب تسامح ، نفى مىشود .
به بيان ديگر : واقعا آن جنس وجود دارد ، امّا چون آثار متوقّعه و مطلوبه را ندارد ( بىخاصيت است ) ادّعا مىشود كه جنس آن وجود ندارد .
مثلا وقتى گفته مىشود : « لا رجل فى الدار » درحالىكه واقعا مرد در خانه هست ، مقصود اين است كه گويا مردى در خانه نمىباشد ، از آن جهت كه خاصيت مردانگى را