توضيح مطلب :
گاهى مكلّف علم اجمالى به تكليف دارد ، امّا علم به فعليّت آن ندارد ، و منشأ عدم علم به فعليّت تكليف ، يكى از امور زير است :
1 - خروج از محلّ ابتلاء : يعنى اگر يكى از اطراف شبهه ، از محلّ ابتلاء خارج شود « 1 » ، مكلّف علم به فعليّت تكليف نخواهد داشت ، زيرا احتمال مىدهد حكم واقعى به همان طرفى كه از محلّ ابتلاء خارج شده ، تعلّق گرفته باشد .
مثل اينكه مكلّف علم اجمالى دارد به نجاست ظرفى كه محل ابتلاى او است و يا آن ظرفى كه در شهر ديگر است و از ابتلاى او ، خارج است . در اين صورت خروج يكى از اطراف ، از محلّ ابتلاء ، موجب مىشود تا علم به فعليّت تكليف ، پيدا نشود و لذا احتياط موافقت قطعيّه ) واجب نخواهد بود .
2 - اضطرار : يعنى اگر به يكى از اطراف علم اجمالى ، اضطرار پيدا شود ، علم به فعليّت تكليف تحقّق نمىپذيرد . در اين صورت تفاوت نمىكند كه اضطرار به يك طرف معيّن باشد ( مثل اينكه در فرض علم اجمالى به نجاست يكى از دو ظرف ، يك ظرف ، محتوى آب باشد و ظرف ديگر محتوى آش ، و شخص ، تشنه است و براى رفع عطش بايد از آب استفاده كند ) يا به طرف غير معيّن ( مثل اينكه هر دو ظرف ، محتوى آب است و شخص براى رفع عطش ، محتاج به استعمال يكى از آنها است )
3 - تعلّق تكليف به موضوع تدريجى الوجود : يعنى اگر تكليف ، به موضوعى تعلّق گرفت كه تدريجى الوجود بود ، علم به فعليّت تكليف ، محقّق نمىشود . مثل ايّام حيض مستحاضه « 2 » ، به اين صورت كه زن ، عدد را مىداند ولى وقتش را فراموش كرده است .
مثلا مىداند در طول يك ماه ، پنج روز ، ايّام عادتش است و لذا علم اجمالى دارد پنج روز از اين خونى كه در طول يك ماه مىبيند ، حيض است ، امّا تفصيلا نمىداند پنج روز اوّل از ماه ، حيض است يا پنج روز دوم يا . . .
هامش
( 1 ) . تفصيل اين مطلب در تنبيهات اشتغال مىآيد .
( 2 ) . مقصود از مستحاضه در اينجا معناى لغوى آن است نه معناى اصطلاحىاش ( كه در مقابل حيض مىباشد ) يعنى زنى كه زياد خون مىبيند و خونش مستمر است .