يك رستوران با سياهان غذا خوردن ننگ و عار و از رذائل اخلاقى شمرده مىشود ، و اين اختلاف نظر را نمىتوان به پاى عقل خالص و محض گذاشت ؛ بلكه پرواضح است كه اينگونه قضاوتها بخاطر محفوف شدن عقل به هزاران انگيزههاى انفعالى ، هواهاى نفسانى ، تعصّبات نژادى ، آداب و سنن و فرهنگ اجتماعى است .
ثانيا افعال بشر ، همانطوركه در صدر مباحث اشاره شد ، بر سهگونه است : بعضى از آنها عليّت تامّه براى حسن و يا قبح دارند .
مانند عدل و ظلم كه محال است عملى مفهوم عدل برآن صادق آيد و تحت دايره شمول آن قرار گيرد ، و درعينحال متّصف به بدى گردد .
و همچنين نقطه مقابل آن ، ظلم كه اتّصاف به خوبى براى آن غير ممكن است ؛ در اين دسته از افعال بشر حسن و قبح ذاتى است .
دسته ديگر از افعال بشر نسبت به حسن و قبح عليّت تامّه ندارند ، بلكه به اصطلاح فلاسفه اقتضاء دارند . يعنى بگونهاى هستند كه جهت اصلى آنها به يكى از دو جناح است ( خوب - بد ) ؛ و تا وقتى كه عامل مخالفى در تغيير جهت آنها پديد نيايد ، چهرهء اصلى آنها دگرگون نمىگردد و وصف اصلى خود را حفظ مىنمايند . مانند :
راستگوئى و دروغگوئى ؛ كه جهت اصلى اين دو عمل فى نفسه ، به ترتيب ، بسوى خوبى و بدى است ، ولى هرگاه راستگوئى موجب ايذاء و آزار ديگرى گردد ، هرگز پسنديده نخواهد بود بلكه بالعكس متّصف به زشتى و كراهت خواهد شد . و يا اگر دروغگويى كه فى نفسه از مصاديق اعمال زشت است ، عنوان مصلحت اجتماعى برآن منطبق شود ، عينا از مصاديق كردار نيك مىگردد .
دستهء سوّم از اعمال بشر ، هيچگونه جهتى در ذات آنها نيست
مباحثى از اصول فقه ( فارسى ) — صفحة 138
مساهمون: مصطفى محقق داماد
ص١٣٨