منطوقى را كه عامّ است ، تخصيص زد يا نه ؟
مصنّف مىگويد : علما در جواز تخصيص عامّ به واسطهء مفهوم مخالف ، اختلاف كردهاند ولى در جواز تخصيص به واسطهء مفهوم موافق ، اتّفاق نظر دارند ، و براى هر دو قول استدلالهايى ذكر شده كه خالى از اشكال نيستند ، و لذا بدون اينكه به استدلال دو قول ، اشاره كند ، به سراغ تحقيق مطلب مىرود ، ولى قبل از بيان تحقيق ايشان ، لازم است مفهوم و اقسام آن را توضيح دهيم .
اقسام مفهوم
اوّل - مفهوم موافق : مفهومى است كه از جهت سلب و ايجاب ، با منطوق ، موافق است ، يعنى اگر منطوق ، ايجابى است ، مفهوم نيز ايجابى مىباشد و اگر سلبى است ، مفهوم نيز سلبى مىباشد مثل
« فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ »
كه مفهوم موافقش عبارت است از :
« لا تضربهما ، لا تشتمهما ، لا تقتلهما و . . . »
دوم - مفهوم مخالف : مفهومى است كه از جهت سلب و ايجاب ، با منطوق ، مخالف است ، يعنى اگر منطوق ، سلبى است ، مفهوم ، ايجابى است و بالعكس . مانند : « إن جاءك زيد فأكرمه » كه مفهوم مخالف آن عبارت است از : « ان لم يجئك زيد فلا تكرمه » . به مفهوم مخالف ، دليل خطاب نيز گفته مىشود .
حال اگر عامّ و خاصّ ، هر دو منطوق باشند ، بحثى نيست كه عامّ به واسطهء خاصّ ، تخصيص مىخورد ، ولى اگر عامّ ، منطوق و خاصّ ، مفهوم باشد ، بحث است كه آيا مىتوان عامّ را به واسطهء اين مفهوم خاصّ ، تخصيص زد يا نه ؟
در مورد مفهوم موافق ، اختلافى نيست كه عامّ ، تخصيص مىخورد ( چنانكه مثال آن ذكر مىشود ) ولى در مورد مفهوم مخالف بحث است كه آيا تخصيص ، جايز مىباشد يا نه ؟ « 1 »
هامش
( 1 ) . البته مرحوم آية اللّه العظمى بروجردى كه از شاگردان جوان مرحوم آخوند بوده ، معتقد است در مفهوم موافق نيز اختلاف نظر است ، چنانكه عضدى ، از علماى عامّه نظرش اين است كه در مفهوم موافق نيز اختلاف مىباشد .