از اينكه خطابات شرعيّه ( مانند : يا أيّها الناس ، يا أيّها المؤمنون و . . . ) بدون عنايت و تجوّز و بدون ارتكاب تأويل و تنزيلى ، شامل غائبين و معدومين هم مىشوند ، معلوم مىگردد كه خطاب در اين موارد ، انشائى و ايقاعى است نه حقيقى ، زيرا خطاب حقيقى با معدوم و غائب ، صحيح نيست .
به بيان ديگر : چون احكام الهى ، احكام جهانى است كه تمام افراد را در اعصار و قرون مختلف شامل مىشود ، اگر خطاب در آنها حقيقى باشد ، با توجّه به اينكه مخاطبه حقيقى با غائبين و معدومين ، صحيح نيست ، بايد در اين خطابات ، قائل به مجازيّت شد ، به اين صورت كه معدومين و غائبين ، به منزلهء حاضرين ، تنزيل شده باشند ( آنچه در تلو اين خطاب حقيقى است ، تنزيلا و مجازا شامل همه افراد مىشود ) درحالىكه مىبينيم اين خطابات ، بدون هيچ تجوّز و تنزيلى ، شامل همه افراد مىشوند و اين نشان مىدهد كه خطاب در آنها ، انشائى است نه حقيقى .
و توهّم كونه ارتكازيّا . . .
اين عبارت به توهّم و ردّ آن اشاره دارد .
توهّم - در خطابات شرعيّه ، تنزيل ارتكازى وجود دارد . پس اگرچه در متن خطاب ، تنزيلى به كار نرفته است ، ولى بايد توجّه داشت كه اين تنزيل ( تنزيل غائبين و معدومين ، به منزلهء حاضرين ) فطرى و ارتكازى است .
ردّ توهّم - مصنّف در مقام ردّ توهّم مزبور مىگويد :
اگر تنزيل در اين خطابات ، ارتكازى و فطرى باشد ، بايد با التفات و توجّه و تفتيش از آن ، معلوم مىشد ، درحالىكه با التفات و توجّه به اين خطابات شرعيّه ، هيچ تنزيلى ديده نمىشود .
پس چون با توجّه در اين خطابات ، هيچ تنزيلى و عنايت و تجوّزى ديده نمىشود ، معلوم مىشود تنزيل ارتكازى هم وجود ندارد ، زيرا اگر چيزى ارتكازى باشد ، بايد با كمترين التفات و توجّه به آن ، معلوم باشد . بنابراين چون در خطابات شرعيّه ، تصرّف و تأويلى نشده و بااينحال شامل غائبين و معدومين نيز مىشوند ، معلوم مىگردد كه خطاب در آنها انشائى است نه حقيقى .
شرح كفاية الأصول — صفحة 126
مساهمون: الشيخ اسماعيل الصالحي المازندراني
ص١٢٦