« بل »
مصنّف در متن مذكور به كلمهء « بل » اشاره مىكند كه ادّعا شده مفيد حصر است .
برخى گفتهاند كه بل ، مطلقا دالّ بر حصر است و برخى معتقدند مطلقا دالّ بر حصر نمىباشد و عدّهاى نيز قائل به تفصيل شدهاند .
مرحوم شيخ قائل شده كه « بل » اضرابيّه ، مفيد حصر و اختصاص است .
مصنّف براى آنكه مطلب واضح شود ، به تحقيق پرداخته و اقسام « اضراب » را بيان مىكند .
اقسام إضراب
إضراب ، بر سه قسم است :
قسم اوّل : اضرابيّهء تداركيّه
اين قسم نيز دو صورت دارد :
1 - تدارك غفلت : يعنى ذكر آن براى تدارك و جبران غفلتى مىباشد كه در كلام واقع شده است ، و به بيان ديگر : كلمهء « بل » مىفهماند مضرب عنه ، از روى غفلت صادر شده و مقصود واقعى نمىباشد . مثلا شخص حواسش نبوده و بهجاى آنكه بگويد :
« زيد مرده است » ، مىگويد : « عمرو مرده است » . ( مات عمرو ، بل زيد ) .
2 - تدارك غلط : يعنى ذكر آن براى تدارك غلطى مىباشد كه در كلام ، واقع شده است . « 1 »
مثلا متكلّم بهجاى آنكه بگويد : زيد مرده ، از باب سبق لسان ، دچار اشتباه در گفتار شده و مىگويد : عمرو مرده است ( مات زيد بل عمرو ) .
در اينجا « عمرو » مضرب عنه ( اعراض شده از آن ) و « زيد » مضرب اليه است .
هامش
( 1 ) . فرق غفلت و غلط آن است كه غفلت ، امر نفسانى است كه مربوط به ذهن مىباشد ، ولى غلط ، امرى است كه مربوط به زبان مىباشد .