تمام افراد حاصل شود ، تكليف ، ساقط خواهد شد « 1 » . ولى اگر همه ترك كنند ، چون غرض ، حاصل نشده ، معاقب هستند .
كما انّ الظاهر . . .
مصنّف در اين عبارت « استحقاق ثواب » تمام مكلّفين را كه به تكليف عمل كردهاند ، مطرح مىكند و مىگويد : همانطور كه در واجب كفائى اگر همه ، فعل را ترك كنند ، در عقاب سهيم خواهند بود ، اگر همه ، فعل را انجام دهند ، در ثواب نيز شريك خواهند بود ، چون با انجام گرفتن فعل از سوى جميع ، امتثال ، محقّق ، و غرض ساقط مىشود ، چنانكه مقتضاى توارد علل متعدّده بر معلول واحد نيز همين است . يعنى اگر چيزى ، معلول چند علّت باشد ، هركدام از علّتها ، بهعنوان جزئى از علّت واحدهء مركّبه مىشوند .
در مقام تشبيه مىتوان گفت : اگر پنج نفر بخواهند سنگى را بلند كنند ، چنانچه هركدام به تنهايى اين كار را انجام دهند ، يك معلول ( بلند شدن سنگ ) و يك علّت ( قدرت هركدام ) فرض مىشود ، ولى اگر اين پنج نفر باهم ، سنگ را بلند كنند ، هرچند كه در اين صورت نيز يك علّت و يك معلول فرض خواهد شد ، امّا علّت در اين صورت ، مركّب از پنج قدرت است ، و قدرت هريك از پنج نفر ، جزئى از علّت مىباشد ، بنابراين در چنين فرضى امتثال جمعى صورت مىگيرد و اگر ثوابى داشته باشد ، هر پنج نفر در آن شريك خواهند بود .
هامش
( 1 ) . بهطور مكرّر بيان شد كه تكليف به سبب چند چيز ساقط مىشود : 1 - امتثال 2 - مخالفت و عصيان 3 - انتفاى موضوع 4 - حصول غرض مانند اينكه مولا از عبدش ، آب خنك طلب كند تا رفع تشنگى نمايد ، ولى عبد ، آب ولرم يا گرم بياورد و مولا آن را بخورد . در اينجا چون غرض مولى ( رفع تشنگى ) حاصل شده ، ديگر امر و تكليف به آوردن آب ، ساقط مىشود .