اين است كه قرينه بر تقييد نباشد ، و چون تقييد هيئت ، قرينه است ، لذا اطلاق مادّه اصلا منعقد نشده است .
نعم اذا كان التقييد . . .
مصنّف در اين عبارت با استدراك كلام گذشته ، درصدد توجيه توهّم شيخ برآمده و مىگويد : اگر مقيّد ، منفصل باشد و شكّ داشته باشيم كه آيا قيد به مادّه برمىگردد يا به هيئت ، براى اين توهّم ( كه مطلق مثل عامّ است ) مجالى هست .
مثال : « اكرم زيدا » و « اكرم زيدا عند المجيء » . « 1 »
در اينجا اگر شك شود كه كلمهء « عند المجيء » قيد هيئت ( وجوب ) است يا قيد مادّه ( اكرام ، واجب ) ، چون قيد منفصل است ، هم مادّه اطلاق دارد ( چون قيدى كنارش نيست ) و هم هيئت ، و لذا جا دارد كه گفته شود : اگر قيد ( عند المجيء ) به هيئت برگردد ، با انهدام اطلاق هيئت ، اطلاق مادّه نيز ( كه قبلا منعقد شده بود ) باطل و منهدم مىشود ، ولى اگر قيد به ماده برگردد ، اطلاق هيئت باطل نمىشود ، و چون در تقييد هيئت ، دو تقييد ولى در تقييد مادّه ، فقط يك تقييد است ، تقييد مادّه بر تقييد هيئت ، مقدّم خواهد بود .
امّا اگر قيد ، متّصل باشد ( مثل : اكرم زيدا إن جاءك ) و به هيئت برگردد ، ديگر زمينهء اطلاق مادّه را از بين مىبرد و از ابتدا نمىگذارد مادّه ، اطلاق پيدا كند تا بعدا مقيّد شود .
* * * و منها « 2 » : تقسيمه « 3 » إلى النّفسي و الغيرى ، و « 4 » حيث كان طلب شيء و إيجابه لا يكاد يكون بلا داع ، فإن كان الدّاعي فيه « 5 » هو التوصّل به « 6 » إلى واجب « 7 » ، لا يكاد التوصّل بدونه « 8 »
هامش
( 1 ) . برخى از شارحين به « صلّ » و « صلّ فى المسجد » مثال زدهاند .
( 2 ) . أى : و من تقسيمات الواجب .
( 3 ) . أى : تقسيم الواجب .
( 4 ) . تعريف واجب نفسى و غيرى مطابق نظر مشهور .
( 5 ) . أى : في طلب شىء .
( 6 ) . أى : الشىء ( الواجب ) .
( 7 ) . أى : واجب آخر .
( 8 ) . أى : الشىء المطلوب .