لا يخفى أنّ . . .
مطلب اوّل - اطلاق « الواجب »
كلمه « الواجب » در واجب مشروط ( الواجب المشروط ) كه مشتقّ است ، آيا در متلبّس به مبدأ ، اطلاق مىشود تا حقيقت باشد ، يا در « من سيتلبّس » تا مجاز باشد ؟ و به عبارت ديگر : اطلاق عنوان « واجب » بر « واجب مشروط » ، حقيقى است يا مجازى ؟
براى تعيين حقيقى يا مجازى بودن اين اطلاق ، نياز به ذكر دو نكته است به اين بيان :
نكته 1 : قبلا بيان شد كه در واجب مشروط ، دو مسلك است :
الف - مسلك مشهور و مختار مصنّف : مطابق اين مسلك ، شرط و قيد به مفاد هيئت رجوع مىكند . بنابراين خود وجوب و طلب وجوبى ، مشروط است ، بهگونهاى كه مثلا در « إن جاءك زيد فأكرمه » اگر قيد ( مجىء ) نباشد ، طلب وجوبى هم نخواهد بود . به عبارت ديگر : چون شرط ، استقبالى است ، وجوب هم استقبالى مىشود .
ب - مسلك شيخ انصارى قدّس سرّه : مطابق اين مسلك قيد به مادّه برمىگردد و هيئت ( وجوب ) ، آزاد و مطلق است . بنابراين چون طلب وجوبى ، مقيّد به قيدى نيست ، حالى ( نقد ) مىباشد و تنها واجب ( عمل ) استقبالى است . مثلا در « إن جاءك زيد فأكرمه » ، اگرچه إكرام در آينده است و منوط به مجىء مىباشد ، امّا هنگام انشاء نيز وجوب دارد .
نكته 2 : قبلا بيان شد كه جرى و اطلاق مشتقّ بر ذات ، به دو اعتبار است :
الف - به اعتبار حال تلبّس . ب - به اعتبار غير حال تلبّس ( مثل : سيتلبّس ) .
حال بايد مطلب مورد بحث را با هر دو اعتبار ، لحاظ كرد :
حال تلبّس
شكّى نيست ( چنانچه در بحث مشتقّ گذشت ) اطلاق مشتقّ بر ذات ، به اعتبار حال تلبّس - أعمّ از حال تلبّس ماضى ، حال تلبّس حاضر و حال تلبّس مستقبل - حقيقت است .
مثلا در مورد « زيد » ى كه ديروز جالس بود ، اگر گفته شود : « زيد كان جالسا أمس » ، يا امروز جالس است ، گفته شود : « زيد جالس الآن » ، و يا فردا جالس است ، گفته شود : « زيد جالس غدا » ( به اعتبار حال تلبّس در آينده ) ، در هر سه مورد اطلاق مشتقّ ( جالس ) حقيقت است نه مجاز .