داخل بودن مقدّمات وجوديّهء واجب مشروط ، در محلّ نزاع
مصنّف در اين متن اشاره دارد به اين مطلب كه در مورد مقدّمات وجوديّهء واجب مشروط ، اصوليون اختلاف دارند كه آيا داخل در مورد نزاع بحث مقدّمه هست يا نه ؟ و اختيار مىكند كه داخل در محل نزاع مىباشد .
توضيح كلام ايشان چنين است : قبلا بيان شد كه مقدّمه بر چهار قسم « مقدّمهء وجوب » ، « مقدّمهء علميّه » ، « مقدّمهء صحّت » و « مقدّمهء وجود » است ، و نيز بيان شد كه فقط مقدّمهء وجود ، داخل در محلّ نزاع ، و بقيّه از محلّ نزاع ، خارج هستند ، كه علّت آن را در اينجا بهطور اختصار ذكر مىكنيم :
امّا مقدّمهء وجوب ، از حريم نزاع خارج است ، زيرا تا مقدّمه نيايد ، ذى المقدّمه واجب نمىشود . و وقتى كه ذى المقدّمه قبل از وجود مقدّمه ، وجوبى نداشت ، چگونه مىخواهد به مقدّمه ، وجوب غيرى بدهد ، و اگر مقدّمه بخواهد پس از واجب شدن ذى المقدّمه ، واجب شود ، تحصيل حاصل خواهد بود ، زيرا مطابق فرض ، هنگام واجب شدن ذى المقدّمه ، مقدّمه حاصل است و واجب نمودن چنين مقدّمهاى براى تحصيل آن ، جز تحصيل حاصل ، چيز ديگرى نخواهد بود .
امّا مقدّمهء علميّه ، خارج است زيرا واجب است به وجوب عقلى و ارشادى ، نه شرعى مولوى . مثلا هنگام اشتباه قبله ، عقل به خاطر وجود علم اجمالى و از باب احتياط حكم مىكند كه به چهار طرف نماز خوانده شود تا به انجام تكليف واقعى ، يقين پيدا شود . بنابراين در چنين مقدّمهاى نزاع نخواهد بود .
امّا مقدّمهء صحّت ، خارج است ، زيرا به مقدّمهء وجود ، رجوع مىكند ، كه مورد نزاع است .
قبلا بيان شد كه مقدّمهء وجوديّه ، داخل در نزاع ، و باقى مقدّمات ، خارج از آن هستند . حال كه نزاع منحصر در مقدّمهء وجود مىباشد ، جاى اين سؤال است كه آيا نزاع فقط در مورد مقدّمهء وجود واجب مطلق است يا أعمّ از آن و مقدّمهء وجود واجب مشروط ؟