ترتيب اثر مىدهند . مثلا انسانها بعد از آنكه به هنگام صبح براى كار از منازل خود خارج مىشوند ، شب هنگام به همان منزل سابق خود برمىگردند و حتّى برخى با وجود تعويض منزل خويش ، ناخودآگاه به مكان سابق رجوع مىكنند .
سپس مرحوم آخوند ( ره ) در ادامهء اين مقدّمه ، از سخن خويش اضراب ( برگشته ) كرده و تمام ذى شعور و حيوانات را در اين خصيصه ( يعنى عمل برطبق يقين سابق ) با انسانها مشترك مىداند ؛ مثل كبوتران و پرندگان كه صبح براى تهيه غذا و آذوقه از لانهء خويش خارج مىشوند و شب به مكان سابق بازمىگردند . « 1 »
البته اينكه مرحوم آخوند ( ره ) سخن شيخ انصارى ( ره ) در مورد حيوانات را به عنوان يكى از مقدّمههاى دليل حجّيّت استصحاب از راه بناى تعبّدى عقلاء مطرح كرده است ، مورد قبول ما نيست و به خطابه شبيهتر است ؛ چرا كه در حيوانات ، سيره و بناء و تعبّد وجود ندارد و وقتى كه حيوانى به يك مكانى انس مىگيرد ، طبيعتا و از روى ارتكاز و غريزهء حيوانى خود به اين مكان بازمىگردد نه براساس استصحاب .
2 . مقدّمهء دوّم
هر بناى عقلايى حجّت نيست ؛ بلكه بناى عقلاء بايد مورد تأييد شارع مقدّس قرار گرفته باشد و از اينكه شارع مقدّس اين سيره را ردع و يا نهى نكرده ، در مىيابيم كه مورد تأييد و امضاى او بوده است .
پاسخ مرحوم آخوند ( ره ) به اقامهكنندگان دليل اوّل ( بناى تعبّدى عقلاء بر بقاء )
ايشان پس از بيان اين دو مقدّمه ، در مقام پاسخ برمىآيد . ابتدا به مقدّمه اوّل اشكال وارد مىكند .
اشكال مرحوم آخوند ( ره ) به مقدّمهء اوّل
اوّلا ؛ ما نمىپذيريم كه بناى عقلاء برطبق حالت سابقه صرفا براساس تعبّد محض باشد . « 2 » بلكه احتمالات ديگرى هم وجود دارد كه شايد عقلاء به خاطر آن احتمالات ،
هامش
( 1 ) - در واقع مرحوم آخوند ( ره ) اشاره به نظر شيخ انصارى ( رحمة الله عليه ) مىكنند .
( 2 ) - البته منظور از تعبّد در اينجا تعبّد شرعى نيست ؛ بلكه تعبّد عقلايى است ؛ چون تعبّد شرعى با بناى عقلايى جمع نمىشود . بنابراين ، منظور آن است كه بناء و روش عقلاء اينگونه است كه با شكّ لاحق ، به يقين سابق خود عمل مىكنند .