تنبيه يازدهم ) تعاقب حادثين
تنبيه يازدهم يكى از مهمترين تنبيهات استصحاب است كه به بررسى جريان يا عدم جريان استصحاب در صورت تعاقب حادثين مىپردازد . چه اين دو حادث پىدرپى ، متضادّ باشند مثل طهارت و حدث ( كه در آن واحد با هم جمع نمىشوند ) و چه غير متضادّ باشند و قابليت جمع شدن با هم را داشته باشند مثل اسلام وارث و موت مورّث كه تقدّم و تأخّر آنها از همديگر منشأ اثر است . به اين بيان كه اگر مورّث ، مسلمان باشد و وارث ، كافر و موت مورّث قبل از اسلام وارث باشد ، وارث از مورّث ارثى نمىبرد ، ولى در صورت تأخّر موت مورّث از اسلام وارث كافر ، وارث از ارث بهرهمند مىشود .
در اين تنبيه ، بحث در اين است كه در صورت شك در تقدّم و تأخّر حادثين متعاقبين ، جريان استصحاب چگونه خواهد بود ؟
مثلا آيا مىتوان استصحاب عدم موت مورّث را تا اسلام وارث جارى كرد كه نتيجهء آن اين باشد كه اسلام وارث مقدّم بر موت مورّث بوده و در نتيجه وارث از ارث بهرهمند گردد ؟
مرحوم آخوند ( ره ) مىفرمايند : اگر ما در اصل تحقّق حادثى شك كنيم چه اين حادث ، حكم شرعى باشد و چه موضوع ذى حكم شرعى ، بلا كلام ( بحثى نيست كه ) در صورت شك ، استصحاب عدم تحقّق حادث به نحو استصحاب عدم ازلى جارى مىشود ؛ زيرا اركان استصحاب تامّ و تمام است .
امّا ، اگر در تحقّق حادث ، شكّى نداشته باشيم و حدوث آن يقينى باشد ، ليكن جهل در تقدّم و تأخّر ، منشأ شك گردد ، در اين صورت دو حالت قابل فرض است :
حالت اوّل : گاهى حدوث حادث با « اجزاى زمان » مقايسه مىشود و تقدّم و تأخّر آن از اجزاى زمانى مدّ نظر قرار مىگيرد . به عبارتى ، حدوث حادث ( موت زيد در روز جمعه ) مسلّم است و ليكن شك داريم كه در زمان سابق حادث شده يا در زمان لاحق ؟ يعنى مبدأ موت زيد در روز پنج شنبه بوده يا جمعه ؟
حالت دوّم : و گاهى حدوث حادث نسبت به « حادث ديگر » سنجيده مىشود و تقدّم و تأخّر وقوع آنها نسبت به هم ملاك سنجش قرار مىگيرد كه حالت دوّم خود شامل فروض مختلفى به شرح زير است :
1 . هر دو حادث معلوم التاريخ هستند ؛