تحقيق در مقام
ابتدا بايد ديد كه منظور از يقين أخذ شده در روايت « لا تنقض اليقين بالشك » به چه معنايى است ؟ آيا يقين به اعتبار « انّه صفة من صفات النفس » مدّ نظر است ؛ به اين معنى كه چون يقين و علم عبارت است از صورت ذهنيهء تصديقيه كه از نسبت خارجيه حكايت مىكند ، لذا هرگاه اين صورت ذهنيهء تصديقيه در افق نفس پديد آيد ، انسان يقين و علم به معلوم خارجى پيدا مىكند . يا اينكه به اعتبار طريق و كاشف از واقع بودن است ؟
واقع مسئله ، اين است كه در شريعت اسلام حتّى در يك مورد هم قطع در موضوع دليل ، به معناى صفتيّت اخذ نشده است ؛ چرا كه صفتيّت ، اصلا منشأ اثر نبوده و ملاك و غرضى هم برآن مترتّب نمىشود . در جامعهء عقلاء ، يقين و علم به اعتبار طريقيّت و كاشفيّت از واقع ، واجد اثر مىباشد ؛ زيرا اين واقع است كه داراى ارزش است و شارع مقدّس هم واقع را از انسان مىطلبد . حتّى در باب شهادت نيز وقتى كه پيامبر اكرم ( ص ) به آسمان اشاره كرده و فرمودند كه « ان كان مثل هذا فاشهد » ، يقين به معناى صفتيّت و يقين وجدانى مدّ نظر نيست ؛ بلكه به اعتبار طريقيّت و كاشفيّت از واقع است ؛ يعنى همانطورىكه شما يك چيزى را مىبينيد ، بايد واقع براى شما منكشف باشد . آن چيزى كه منشأ اثر است واقع است و ما بقى ، همگى طريق و كاشف از آن هستند ؛ يعنى قطع طريقى ملاك است نه قطع صفتى . بنابراين مسلما يقينى را كه شارع مقدّس در روايات « لا تنقض اليقين بالشك » لحاظ كرده ، يقين به معناى طريق و كاشف است نه يقين به معناى صفتيّت . حال كه معناى يقين مشخص شد و معلوم گشت كه طريقيّت و كاشفيّت از واقع ، مدّ نظر است پس أمارات و طرق هم كه در آنها جعل طريقيّت و كاشفيّت در عالم اعتبار تشريعى صورت گرفته ، مىتوانند جايگزين و قائم مقام چنين قطع و يقينى شوند ؛ « 1 » يعنى چه قطع حاكم شود بر حكم يا موضوع ذى حكم شرعى و يا اماره بر آنها قائم شود ، فرقى نمىكند و در هر دو حالت در صورت شك در بقاء ، استصحاب جارى مىشود ؛ زيرا ملاك در حجّيّت أمارات و طرق ، تتميم كشف در عالم اعتبار تشريعى
هامش
( 1 ) - اصول عمليّهء محرزه مثل استصحاب نيز قائم مقام چنين قطعى مىشوند ؛ چرا كه صرف بناى عملى نبوده ؛ بلكه بناى عملى « بما انّه هو الواقع » هستند . بر خلاف اصول عمليه غير محرزه كه چون هيچگونه احرازى از واقع در آن وجود ندارد و صرف بنا و جرى عملى است جايگزين قطعى كه « اخذ فى الموضوع على نحو الطريقيّة » نمىشوند .