نسخ چيست و تخصيص كدام است ؟
تمايز و تفاوت نسخ و تخصيص به شرح زير است : 1 . نسخ ، جلوگيرى از امتداد زمانى قانون است .
ولى تخصيص محدود كردن حكم قانون عام نسبت به برخى از افراد آن است . 2 . تخصيص بايد پيش از فرارسيدن زمان عمل به عام باشد . اما نسخ بايد پس از فرارسيدن زمان به كار بستن عام باشد .
3 . ناسخ و منسوخ هر دو بايد شرعى باشند ، بر خلاف مخصّص ( به صيغهء اسم فاعل ) و مخصص ( به صيغهء اسم مفعول ) كه مىتواند هر دو يا يكى عقلى باشد . 4 . ناسخ بايد منفصل و جداى از منسوخ باشد . در حالى كه مخصّص مىتواند متّصل و يا منفصل باشد . 5 . منسوخ نمىتواند موقّت به غايتى باشد . آنگونه كه آيهء
« ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ »
است ، به خلاف عام . مثلا مىتواند بگويد : تمام دانشمندان را در روز جمعه مهمانى بده . « 1 »
نسخ و بداء
بداء بر وزن رضا در لغت بهمعناى ظهور و روشن شدن است . بداء با چهار شرط يا چهار وحدت محقّق مىشود و آن عبارت است : از وحدت مكلّف - تكليف - علت تكليف و زمان تكليف . « 2 »
بنابراين با تحقّق شرايط مذكور هرگاه پس از نهى امرى و يا پس از امر نهيى صادر شود مىگويند :
« بداء » حاصل شده است . آيا بداء در اسلام وجود دارد يا خير ؟ در تفسير البيان آمده : « 3 »
قضا الهى بر سه قسم است : 1 . قضايى كه خداوند احدى را به آن آگاه نكرد و مخصوص ذات مقدس خودش است . در اين قسم از قضا تغيير و يا بدائى وجود ندارد بلكه بداء از اينجا ناشى شده و اين قسم منشأ بداء است .
2 . قضايى كه خداوند انبياء و اولياء و ملائكه را بدان آگاه كرده و وقوع آنها را در خارج بهطور حتم و جزم به آگاهى آنها رسانده است ، در اين قسم نيز بداء و تغييرى نخواهد بود . گرچه مثل صورت اول منشأ بداء هم نيست . امام رضا ( ع ) از امير مؤمنان ( ع ) نقل مىكند كه حضرت على فرمود :
علم بر دو قسم است ، علمى كه خداوند ملائكه و انبياء را از آن مطلع كرده ، در اين نوع از علوم چون خداوند به خود و ملائكه و انبياء دروغ نگفته است پس وقوع آن معلوم حتمى است . قسم دوم علومى كه مخصوص خداوند است و احدى را از آن مطلع ننموده لذا تقديم و تأخير همچنين محو و اثبات در آن با پروردگار است . « 4 » همچنين ابى بصير از امام صادق ( ع ) نقل مىكند كه خداوند دو نوع
هامش
( 1 ) . الذريعة الى اصول الشريعة ، ج 1 ، ص 416 .
( 2 ) . مأخذ پيشين ، ج 1 ، ص 421 .
( 3 ) . البيان ، ص 407 ؛ در ضمن در كتاب بحار الانوار ، ج 4 ، ص 122 پس از ذكر روايات مربوطه مرحوم مجلسى مسئلهء بداء را مشروحا مورد بررسى قرار داده است . همچنين در اجود التقريرات ، ص 514 اين مبحث آمده است .
( 4 ) . قال الرضا ( ع ) « يا سليمان ان عليا ( ع ) كان يقول العلم علمان فعلم علمه اللّه ملائكته و رسله فما علمه ملائكته و -