جملات مورد بحث داراى مفاهيم مورد ادعا هستند يا خير ؟ مثلا آيا آيه
« فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ »
داراى مفهوم است ؟ مخالفين حجيّت مفاهيم مىگويند : آيهء مزبور تنها حكم موضوع اول ( افّ گفتن ) را بيان داشته ، و حكم موضوع دوم يعنى ضرب و شتم را بيان نكرده است ، لذا با اين عبارت نمىشود حرمت ضرب و شتم را فهميد . يعنى اصولا چنين مفهومى از آيه به دست نمىآيد تا حجّت باشد . « 1 »
بعضى از علماى اصول در ردّ نظر فوق مىگويند : آنچه بين قدما مطرح بوده بحث از حجيّت مفاهيم بوده است نه اثبات اصل مفهوم . توضيح اينكه دلالت مفهوميه متوقّف بر چهار مسئله است :
1 . گوينده در مقام بيان باشد . 2 . گوينده در مقام افاده ظاهر لفظ باشد ، چون ممكن است فردى لغو نگويد ، اما ظاهر لفظ را نيز اراده نكرده باشد ، مثلا در مقام تقيّه حرفى را گفته باشد . 3 . لفظ مجمل نباشد . 4 . ظاهر حجّت باشد .
متكفّل اثبات مقدمهء اول و دوم لفظ نيست ، بلكه بناى عقلاست . زيرا وقتى عملى و يا كلامى از كسى صادر شد عقلاء آن را حمل بر اين مىكنند كه گوينده غرضش همان چيزى است كه از لفظ فهميده مىشود ، و به احتمال اينكه از روى لغو گفته باشد ، و يا مفهوم آن لفظ مراد او نباشد اعتنايى نمىكنند . « 2 »
امام خمينى ضمن تقويت نظر اول از كلام سيد مرتضى شاهد ارائه مىكند ، و نتيجه مىگيرد بحث قدما در اصل مفهوم بود نه حجيّت . در نتيجه مسلك متأخرين و قدما را يك چيز مىداند . « 3 »
اقسام مفهوم مخالف
مفهوم مخالف بر شش قسم است : 1 . مفهوم شرط ؛ 2 . مفهوم غايت ؛ 3 . مفهوم عدد ؛ 4 . مفهوم وصف ؛ 5 . مفهوم حصر ؛ 6 . مفهوم لقب . هريك از اين مفاهيم را تحت عناوين مربوطه بيابيد .
در آخر بحث مناسب است مطلبى از فاضل تونى نقل شود . او مىگويد : مفهوم موافق اگر قطعى باشد ( قياس اولويت ) حجت است . مثل حرمت ضرب و شتم مستفاد از آيه
فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ ،
و اگر ظنّى باشد حجّت نخواهد بود چون بازگشت آن به قياس است . و قياس هم باطل مىباشد . ( قياس تمثيلى ) « 4 » و اما در حجيّت مفهوم مخالف اختلاف است . سيد مرتضى و عدّهاى از علماء عامّه منكر حجيّت تمام اقسام مفهوم مخالف هستند . شيخ طوسى و اكثر عامه قائل به حجيّت مفهوم صفت مىباشند و شهيد نيز به اين نظر تمايل دارد سپس فاضل تونى مىگويد : قول سيد مرتضى قوى است ، و چون حجيّت مفهوم غايت از ديگر مفاهيم قوىتر است لذا بحث و نقد و ردّ مفهوم غايت ما را از بحث در ديگر مفاهيم مستغنى خواهد كرد . « 5 » به مبحث « مفهوم غايت » رجوع شود .
هامش
( 1 ) . اصول الفقه ، ج 1 ، ص 108 .
( 2 ) . نهاية الاصول ، ص 293 .
( 3 ) . تهذيب الاصول ، ج 1 ، ص 339 .
( 4 ) . به مبحث « قياس » رجوع شود .
( 5 ) . الوافية فى اصول الفقه ، ص 230 .