در نتيجه تضادى بين آن دو نيست . مادهء 10 قانون مدنى مىگويد : « قراردادهاى خصوصى نسبت به كسانى كه آن را منعقد كردهاند درصورتىكه مخالف صريح قانون نباشد نافذ است . » و مادهء 1288 مىگويد : « مفاد سند در صورتى معتبر است كه مخالف صريح قوانين نباشد . » مادهء 10 مطلق است زيرا شامل قراردادهاى كتبى و شفاهى است ، ولى مادهء 1288 مقيّد است . زيرا سند به قراردادهاى « كتبى و نوشتهاى » اطلاق مىشود . در اينجا نيز تعارضى بين دو ماده نخواهد بود ، لذا به هر دو عمل مىشود .
427 . معذّر
براى فهم معذّر يا معذريّت به مبحث « حجّت » رجوع شود .
428 . مفهوم و منطوق « 1 »
گاهى « مفهوم » مرادف مصداق است . يعنى چيزى كه فهميده مىشود ، اين معناى عرفى و روزمره است . و گاهى مقابل منطوق است و مورد نظر اصولى اين معنى است . « منطوق » يعنى مدلولى كه مستقيما از لفظ و كلام فهميده مىشود و « مفهوم » مدلولى است كه در كلام نيست ، ولى از كلام استنباط و فهميده مىشود . بعضى گفتهاند : منطوق در علم اصول مرادف با دلالت مطابقى و مفهوم مرادف با دلالت التزامى در منطق است . « 2 » به مبحث « دلالت التزامى و مطابقى » رجوع شود .
مثال 1 . « اگر فردا باران نيايد به مسافرت خواهم رفت . » اين منطوق است ، و مفهومش اين است « اگر فردا باران بيايد به مسافرت نخواهم رفت . »
مثال 2 . در روايت آمده : وقتى آب به اندازه كرّ شد بهوسيلهء ملاقات با ديگر نجاسات نجس نخواهد شد . « 3 » اين منطوق جمله است ، و مفهومش اين است اگر آب به اندازهء كرّ نشد در اثر ملاقات با نجاسات نجس مىشود .
مثال 3 . مادهء 24 قانون مدنى مىگويد : « هيچكس نمىتواند طرق و شوارع عامّه و كوچههايى را كه آخر آنها مسدود نيست ، تملّك كند . » منطوق اين ماده چنين است : كوچهاى كه آخرش مسدود نيست قابل تملّك نيست . و مفهوم آن اين خواهد بود : كوچهاى كه آخرش مسدود است قابل تملّك است .
البته اينطور نيست كه هر كلامى لزوما بايد مفهوم داشته باشد مثل مادهء 1003 قانون مدنى
هامش
( 1 ) . الذريعة الى اصول الشّريعة ، ج 1 ، ص 392 ؛ قوانين الاصول ، ج 1 ، ص 167 ؛ كفاية الاصول ، ج 1 ، ص 300 ؛ الوافية فى اصول الفقه ، ص 229 ؛ نهاية الاصول ، ص 290 ؛ فوائد الاصول ، ج 2 ، ص 476 ؛ اجود التقريرات ، ص 413 ؛ تهذيب الاصول ، ج 1 ، ص 338 ؛ اصول الفقه ، ج 1 ، ص 107 ؛ اصول الاستنباط ، ص 119 ؛ المستصفى من علم الاصول ، ج 2 ، ص 186 .
( 2 ) . اصول الفقه ، ج 1 ، ص 107 .
( 3 ) . قال الصادق ( ع ) « اذا كان الماء قدر كرّ لم ينجسه شىء » ، وسائل الشيعة ، ج 1 ، ص 117 .