« هيچكس نمىتواند بيش از يك اقامتگاه داشته باشد . » كه اين ماده فقط منطوق دارد ، بدون آنكه مفهوم داشته باشد .
اقسام منطوق
منطوق بر دو قسم است : 1 . صريح ؛ 2 . غير صريح . دلالتهاى مطابقى و تضمّنى را دلالت منطوقى صريح و دلالت التزامى را دلالت منطوقى غير صريح يا سياقى گويند . دلالت منطوقى غير صريح بر سه قسم است : 1 . دلالت اقتضاء ؛ 2 . دلالت تنبيه ؛ 3 . دلالت اشاره . به مبحث عناوين مذكور رجوع شود .
اقسام مفهوم
مفهوم بر دو قسم است : 1 . مفهوم موافق يا لحن الخطاب ، و يا فحوى الخطاب ؛ 2 . مفهوم مخالف يا دليل الخطاب . « 1 »
مفهوم موافق . به آنچه كه از منطوق استنباط و فهميده مىشود و از نظر نفى و اثبات ( وجوب يا حرمت ) موافق منطوق باشد مفهوم موافق نام دارد . مثال : خداوند در قرآن مىفرمايد : به پدر و مادر افّ مگو . « 2 » از اين منطوق فهميده مىشود كه به طريق اولى نبايد پدر و مادر را كتك زد . مادهء 387 قانون مدنى مىگويد : « اگر مبيع قبل از تسليم . . . تلف شود ، بيع منفسخ و ثمن بايد به مشترى مسترد گردد » . چون تفاوت ثمن و مبيع اعتبارى است ، طبعا حكم ماده مزبور در مورد تلف ثمن معيّن قبل از قبض نيز جارى است . « 3 »
مفهوم مخالف : مفهومى است كه از حيث نفى و اثبات عكس منطوق باشد .
مثال 1 . در قرآن آمده : اگر فاسقى خبرى آورد دربارهاش تحقيق كنيد « 4 » ، اين منطوق آيه است اما مفهومش اين است : اگر عادل خبر آورد تحقيق و تفحّص لازم نيست .
مثال 2 . مادهء 1036 قانون مدنى مىگويد : « هركس بدون عذر موجّه نامزدى را به هم بزند بايد خسارت را بپردازد . » مفهوم مخالفش اين است اگر با عذر موجّه به هم بزند نبايد خسارت بپردازد .
حجيّت مفاهيم
انديشمندان اصولى حجيّت مفهوم موافق را قبول دارند . اما در حجيّت مفهوم مخالف اختلاف نظر دارند . سؤال : با اينكه حجيّت ظواهر محرز است ، و مفاهيم نيز از ظواهر هستند ، پس چگونه ممكن است در حجيّت مفاهيم اختلاف وجود داشته باشد ؟ در اصول الفقه آمده : بحث از حجيّت مفاهيم در واقع سخن از اصل ظهورات مفاهيم است . يعنى نزاع صغروى است . يعنى بحث در اين است كه آيا
هامش
( 1 ) . الوافية فى اصول الفقه ، ص 229 .
( 2 ) .« فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ » ،سورهء مباركهء اسراء ، آيهء 23 .
( 3 ) . حقوق مدنى ، ج 1 ، ص 465 .
( 4 ) .« إِنْ جاءَكُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا » ،سورهء مباركهء حجرات ، آيهء 6 .