تصريح مىشود مثلا مىگويد : دانشمندان را هميشه احترام كنيد . خداوند مىفرمايد : زنان شما كشتزار شمايند ، پس براى كشت هروقت كه خواستيد بدانها نزديك شويد . « 1 » 2 . گاهى نيز دليل لفظى جداگانهاى افاده عموم زمانى مىكند مثلا امام مىفرمايد : حلال محمد تا روز قيامت حلال خواهد بود و حرام محمد تا روز قيامت حرام خواهد بود . « 2 » پس عموميت زمانى حلال و حرام تا روز قيامت بهوسيله دليل لفظى فوق كه جداگانه صادر شده فهميده شد . 3 . زمانى نيز از دليل حكمت عموم زمانى استفاده مىشود و آن زمانى است كه اگر ارادهء عموم زمانى نشود لغويت لازم مىآيد مثلا در قرآن آمده :
« أَوْفُوا بِالْعُقُودِ
« 3 »
»
- وفا به عقود كنيد . اگر قرار باشد وفا به عقد در تمام زمانها لازم نباشد اصل تشريع وجوب وفا لغو مىشود چون با وجوب وفا در يك زمان لغويت لازم مىآيد . لذا محقق كركى مىگويد : در « اوفوا بالعقود » عموم افرادى تابع عموم زمانى است و الّا عموم افرادى هم بىفايده خواهد بود . حاصل اينكه همان گونه كه با دليل حكمت از آيهء
« أَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ »
« 4 » عموم افرادى مىفهميم ( يعنى تمام اقسام بيع و خريدوفروش حلال است ) همچنين از « اوفوا بالعقود » عموم زمانى مىفهميم . « 5 »
333 . عموم و خصوص
عموم در لغت بهمعناى شمول است . بنابراين هرگاه مفهومى شامل همهء افرادى بشود كه آن مفهوم شايستگى انطباق بر آنان را دارد چنين مفهومى را عموم و لفظ دالّ برآن را عام گويند ، بر خلاف خصوص . به مبحث « عام و خاص » رجوع شود .
334 . عموم و خصوص مطلق « 6 »
هرگاه رابطهء بين دو مفهوم بهگونهاى باشد كه يكى بر همه مصاديق ديگرى صدق كند ، ولى دومى فقط بر پارهاى از مصاديق اولى صدق نمايد ، رابطه مذكور را عموم و خصوص مطلق و آن عام و خاص را عام و خاص مطلق گويند . همانند انسان و حيوان كه مفهوم حيوان شامل همهء افراد انسان است زيرا هر انسانى حيوان است اما مفهوم انسان شامل تمام افراد حيوان نخواهد بود ، زيرا بعضى از حيوانات انسان نيستند . پس حيوان عام و انسان خاص است ، و همانند عقد و بيع در قانون مدنى كه هر بيعى عقد است ولى هر عقدى بيع نيست .
هامش
( 1 ) .« نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ »، سورهء مباركهء بقره ، آيهء 223 .
( 2 ) . « حلال محمد حلال الى يوم القيامة و حرام محمد حرام الى يوم القيامة » ، اصول كافى ، كتاب فضل علم ، باب البدع ، حديث 19 .
( 3 ) . سورهء مباركهء مائده ، آيهء 1 .
( 4 ) . سورهء مباركهء بقره ، آيهء 275 .
( 5 ) . فوائد الاصول ، ج 4 ، ص 534 .
( 6 ) . مأخذ پيشين ، ج 2 ، ص 401 .