287 . صحيح و اعمّ « 1 »
آيا الفاظ دالّ بر عبادات و معاملات همانند لفظ صلات و بيع ، وضع شدهاند براى معانى مورد نظر شارع ؟ و يا اعمّ از آن ؟ به بيان ديگر اسامى وضع شدهاند براى معانى كه واجد جميع شرايط و اجزاء باشند ، بهگونهاى كه استعمال لفظ در غير آنها مجاز و غلط باشد ؟ و يا وضع شدهاند براى اعمّ از واجد و فاقد كه در نتيجهء استعمال لفظ در فاقد نيز صحيح است ؟ لازم است مقدّماتى را جهت روشن شدن اصل مطلب متذكّر شويم .
1 . اختلاف بين صحيحى و اعمّى متوقّف بر ثبوت حقيقت شرعيه نيست ، زيرا به فرض عدم ثبوت حقيقت شرعيه ، حقيقت متشرّعه ثابت است . بنابراين اگر مشاهده كرديم در عرف متشرّعه الفاظ مورد نظر حقيقت در صحيح است ، كشف مىكنيم كه در زبان شارع هم در « صحيح » استعمال شده است ، و اگر در زبان متشرّعه حقيقت در « اعم » باشد پس در زبان شارع نيز در اعمّ استعمال شده است .
2 . منظور از صحيح در عبادت و معامله اين است كه شرايط و اجزاى آن كامل باشد . در نتيجه اختلاف در اين خواهد بود ، آيا الفاظ عبادات و معاملات وضع شدهاند براى عبادات و معاملاتى كه داراى تمام شرايط و اجزاء باشند يا به فاقد بعضى از اجزاء و شرايط هم اطلاق مىشود ؟
3 . لازم است بين افراد و مراتب بهويژه بنا بر قول به اعمّ جامعى را تصوّر نمود . در تصوير جامع بين علما اختلاف است . بعضى از علماى اصول « 2 » مىگويند : جامع در مثل صلات عبارت است از « چيزى كه معراج مؤمن است » يا « چيزى كه ناهى از فحشاست » كه اين جامع شامل جميع اقسام نماز ( شكسته - كامل - غريق - مضطرّ و . . . ) خواهد بود .
برخى ديگر در ردّ اين ديدگاه « 3 » مىگويند اولا از لفظ « صلاة » چنين معانىاى به ذهن تبادر نمىكند .
ثانيا اگر لفظ « صلاة » موضوع براى عنوان ناهى از فحشا باشد ، بايد آيهء 44 سورهء عنكبوت « نماز از فحشا و منكر ( انسان را ) بازمىدارد « 4 » . » چنين معنى شود : آن چيزى كه از فحشا و منكر ( انسان را ) دور مىدارد ، بازمىدارد از فحشا و منكر ! بطلان چنين معنايى بر كسى پوشيده نيست . سپس ادامه مىدهند : تصوير جامع ذاتى بين اقسام نماز معقول نيست ، چون « صلاة » عنوان اعتبارى است كه از امور متباين انتزاع مىشود ، و صدق آن به امور متباين و متضاد ذاتى نخواهد بود . اما تصوير جامع عرضى ممكن است . زيرا تمام اقسام نماز در اصل توجه و خشوع خاص بنده در مقابل خالق مشتركاند كه آن توجه با اولين جزء شروع و با آخرين جزء نماز تمام مىشود . پس تصوير جامع براى
هامش
( 1 ) . كفاية الاصول ، ج 1 ، ص 34 ؛ بدائع الافكار ، ص 109 ؛ نهاية الاصول ، ص 46 ؛ اصول الفقه ، ج 1 ، ص 37 ؛ اجود التقريرات ، ص 34 ؛ مناهج الوصول الى علم الاصول ، ج 1 ، ص 140 ؛ فوائد الاصول ، ج 1 ، ص 60 .
( 2 ) . كفاية الاصول ، ج 1 ، ص 36 .
( 3 ) . نهاية الاصول ، ص 47 .
( 4 ) .« إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْكَرِ » ،سورهء مباركهء عنكبوت ، آيهء 44 .