272 . شك در تحقّق سبب
سبب عبارت است از چيزى كه هرگاه مانعى در كار نباشد باعث بهوجود آمدن چيزى شود . چنان كه آتش سبب سوختن است . هرگاه در تحقّق سبب ترديد باشد مسبّب برآن مترتّب نخواهد شد . مادهء 876 قانون مدنى مىگويد : « با شك در حيات حين ولادت حكم به وراثت نمىشود . » از آنجايى كه شرط ارث بردن وارث از مورّث زنده بودن وارث ، زمان فوت مورّث است ، در حالى كه در تحقّق سبب وراثت شك وجود دارد ، چون حيات او مورد ترديد است پس ارث نيز منتفى است . به مبحث « استصحاب سببى » رجوع شود .
273 . شك در رافع
شك در پيدايش امرى كه آن امر در صورت بروز مىتواند چيزى را كه قبلا موجود بوده از بين ببرد « شك در رافع » نام دارد . همان گونه كه به شك در رافع بودن چيزى كه فعلا موجود شده نسبت به چيزى كه قبلا موجود بوده نيز اطلاق مىگردد . بعضى اين قسم را شك در رافعيت موجود هم نام دادهاند .
274 . شك در مقتضى
شك در بقاء مستصحب را در مسير زمان شك در مقتضى گويند . به مبحث « استصحاب » رجوع شود .
275 . شك سارى
به شكى كه در مجراى قاعده يقين اخذ شده « شك سارى » گويند . به بيان ديگر وقتى علم به چيزى داريم ، سپس شك مىكنيم آيا علم ما مطابق با واقع بوده يا خير ؟ اينگونه شك را « شك سارى » گويند .
مثال 1 . علم به عادل بودن فردى داشتم و هماكنون شك مىكنم آيا آن علم من مطابق واقع بوده يا خير ؟ يعنى آيا واقعا آن فرد عادل بوده يا من بىجهت چنين علمى پيدا كردهام ؟ به مبحث « قاعده يقين » رجوع شود .
مثال 2 . امروز معتقد و مطمئنم كه متهم پرونده واقعا مجرم است ، و جرم هم يك سال پيش اتفاق افتاده است ( زمان متيقن يك سال پيش ) و فردا به قرائن و اماراتى دست يافتم كه در صحت اعتقاد قبلى خود شك كردم كه آيا متّهم اين جرم را مرتكب شده يا خير ؟ ( زمان مشكوك هم يك سال پيش است . ) اين شك و ترديد يقين سابق را متزلزل مىكند ، اينگونه شك و ترديد كه به عقب برگردد و يقين سابق را از بين ببرد « شك سارى » نام دارد . « 1 »
هامش
( 1 ) . مبانى استنباط حقوق اسلامى ، ص 328 .