راههاى عقلايى و شرعى ( مثل بيّنه و شياع مفيد علم ) اصل اجتهاد را مىشود فهميد ، مىتوان اعلميت را نيز تميز داد . « 1 » اما اينكه بايد آراى مراجع و علوم آنها را شناخت تا تميز عالم از اعلم ممكن باشد ، و اين امر براى اهل فن عسر و حرج دارد ، چه رسد به عوام و تودهء ناآشنا به اين علم .
پاسخ اين است كه اولا شناخت اعلم نياز به شناخت علم و جزئيات امور مربوط به آن ندارد . مثل تشخيص پزشك و تاجر خبرهتر . ثانيا « 2 » ادلهء نفى عسر و حرج در مورد عسر و حرج شخصى است نه نوعى . بنابراين به فرض حرجى بودن براى شخص يا اشخاصى ، ادلهء نفى عسر و حرج تنها در مورد چنين كسانى كه تشخيص اعلم براى آنها داراى عسر و حرج است جارى مىباشد . در نتيجه چنين افرادى حق تقليد از مفضول را دارند .
4 . با اينكه فقها از نظر ملكه اجتهاد متفاوتاند ، و مطمئنا فتاوى آنان نيز هميشه موافق هم نبوده ، بلكه بدون شك گاه باهم اختلاف داشتهاند . درعينحال در هيچيك از آيات و روايات حجيت فتواى آنان مقيد به اعلميت نشده است . بلكه رأى فقيه بدون هيچ قيد و شرطى حجّت شناخته شده و مردم را به آنها ارجاع دادهاند و اطلاق ، كاشف از عدم اعتبار اعلميت است . « 3 »
پاسخ : مقدمات اطلاق زمانى مفيد است كه گوينده در مقام بيان باشد . در حالى كه 1 . آيات و بعضى از روايات تنها در صدد بيان جواز اصل تقليد و حجيت رأى فقها هستند . ( نه حجيت فتواى فقيه اعلم ) پس شرط اطلاق مفقود است . 2 . در برخى از روايات ارجاع افراد به بعضى از ياران تنها به منظور اخذ حديث بوده نه اخذ فتوى مثل خبر ابن ابى يعفور . « 4 » 3 . در بعضى از روايات ائمه ( ع ) در مقام معرفى چهرههاى درخشان شيعه هستند ، نه چيز ديگر . مثل خبر سليمان بن خالد . « 5 » 4 . بحث اعلميت زمانى مطرح خواهد بود كه بين دو فتوى اختلاف ظاهر شود . بدون ترديد در چنين مواردى روايات مذكور قادر نخواهند بود تا به هر دو فتوى حجيت بخشند ، و الا تعبّد به نقيضين يا ضدين لازم مىآيد . مثلا اگر فقيهى فتوى به وجوب نماز جمعه و فقيه ديگر فتوى به حرمت ، يا عدم وجوب دهد ، در صورت حجيّت هر دو فتوى ، لازم مىآيد تا مكلف متعبد به ضدين يا نقيضين گردد ، و آنهم محال است .
[ ب . ادلهء كسانى كه مىگويند رجوع به اعلم لازم است . ]
1 . بناى عقلاء : سيره و بناى عملى عقلاء اين است كه
هامش
( 1 ) . كيهان انديشه ، شمارهء 55 ، سال 73 .
( 2 ) . الاصول العامه للفقه المقارن ، ص 663 .
( 3 ) . الاصول العامه للفقه المقارن ، ص 660 .
( 4 ) . عبد الله بن يعفور قال قلت لابى عبد الله ( ع ) « انه ليس كل ساعة القاك و لا يمكن القدوم و يجيء الرجل من اصحابنا فيسألنى و ليس عندى كل ما يسألنى عنه فقال الامام الصادق ( ع ) ما يمنعك من محمد بن مسلم الثقفى فانه سمع من ابى و كان عنده وجيها . » وسائل الشيعة ، ج 18 ، باب 11 ، حديث 23 .
( 5 ) . عن سليمان بن خالد قال سمعت ابا عبد اللّه يقول « ما أجد احدا أحيا ذكرنا و احاديث ابى إلا زرارة و ابو بصير ( ليث المرادى ) و محمد بن مسلم و بريد بن معاويه العجلى و لو لا هؤلاء ما كان احد يستنبط هذا هؤلاء : حفاظ الدين و امناء ابى ( ع ) على حلال اللّه و حرامه و هم السابقون الينا فى الدنيا و السابقون الينا فى الآخرة . » وسائل الشيعة ، ج 18 ، باب 11 ، حديث 21 .