جمع بين آنها مصالح مرسله را بر نصوص ، مقدّم داشتهاند . « 1 »
شافعى و پيروانش استصلاح ( استناد به مصالح مرسله ) را مانند استحسان ، تشريع و پيروى از هواى نفس دانستهاند . « 2 »
عدم حجيّت مصالح مرسله به حنفيّه نيز نسبت داده شده است . « 3 »
بديهى است شيعه نيز در صورتى كه استصلاح ، مصداق استناد به ادلّهء اربعه نباشد آن را حجّت نمىدانند .
اكنون بايد ديد مصالح مرسله چيست ؟
در آغاز ، مفهوم هريك از دو جزء آن و سپس حقيقت اصطلاحى مجموع دو جزء را بيان مىنماييم .
مصالح - جمع مصلحت ، و مصلحت - چنانكه غزالى گفته است - در اصل بهمعناى جلب منفعت يا دفع مضرّت و در اينجا مقصود ، تأمين هدف شارع است و هدف شارع عبارت است از حفظ دين ، جان ، عقل ، نسل و مال بندگان و به عبارت مختصر : دين و دنياى ايشان . بنابراين هر چيز كه موجب حفظ و تأمين اين امور گردد مصلحت ناميده مىشود . « 4 »
مرسله - مأخوذ از ارسال است و ارسال در لغت بهمعناى اطلاق و آزاد كردن است « 5 » و مقصود از آن در اينجا عدم اتّكاء بر نصّ خاصّ و يا مطلق نص است . بنابراين :
مصالح مرسله - عبارت است از امورى كه هدف شارع را كه حفظ دين و دنياى بشر است تأمين مىكند و به نص خاصّ ( بنا بر بعضى از تعاريف ) و يا مطلق نص ، چه خاصّ و چه كلّى ( بنا بر تعريف ديگر ) كه بر اعتبار يا الغاء آن دلالت كند متّكى نباشد . « 6 »
بنابراين شامل موارد نصوص از قبيل : قصاص ، حدود ، شرب مسكرات ، نكاح ، عده ، عبادات ، محرمات و غيره نيست .
براى مصالح مرسله به مثل شكنجه متهمان در مقام استنطاق ، معالجات زن آبستن كه
هامش
( 1 ) - مرجع قبل ، ص 384 و 392 ، نقل از رسالهء طوفى ( مصادر التشريع ، ص 80 به بعد ) .
( 2 ) - مستصفى ، ج 1 ، ص 144 ، و الاصول العامه ، ص 385 .
( 3 ) - الاصول العامه ، ص 386 .
( 4 ) - مستصفى ، ج 1 ، ص 139 .
( 5 ) - به قاموس رجوع شود .
( 6 ) - الاصول العامة للفقه المقارن ، ص 382 .