اينها . اين نوع مسائل از مسائل اصلى علم اصول است ولى علم اصول ، اين مسائل را از لغت و ادب و احيانا عرف و عقل اخذ كرده است .
3 - مباحث استلزامات ( عقليّات غير مستقلّه ) مانند : وجوب مقدّمه ، مبحث ضد ، اجتماع امر و نهى ، دلالت نهى بر فساد ( مفاهيم را هم بايد به اعتبارى به همين قسم ملحق ساخت ) .
اين نوع مسائل ، تركيبى است از لفظ و حكم عقل ، ليكن در علم اصول ، جنبهء عقلى مسئله مطرح است نه جنبهء لفظى آن ، يعنى در علم اصول بحث در اين است كه مثلا آيا بين وجوب شرعى شىء و وجوب شرعى مقدّمهء آن عقلا ملازمه است يا خير ؟ آيا وجوب شىء عقلا ملازم است با حرمت ضد آن يا خير ؟ آيا اجتماع امر و نهى در يك چيز با تعدّد جهت ، مصداق اجتماع ضدين است يا خير ؟ و هكذا . آرى در باب مفاهيم كه باز تركيبى است از لفظ و عقل ، علم اصول در جنبهء لفظى آن گفتگو مىكند نه در جنبهء عقلى مسئله ، يعنى مثلا در باب مفهوم شرط ، علم اصول از اين بحث مىكند كه آيا جملهء شرطيّه بر عليّت و مؤثّريت منحصرهء شرط براى جزاء دلالت دارد تا از آن به حكم اين قاعدهء عقليّه كه « انتفاء علّت منحصره ، مستلزم انتفاء معمول است » استفادهء مفهوم بشود يا دلالت ندارد تا چنين استفادهاى نشود بنابراين مسألهء مفهوم مسألهاى است ادبى .
4 - مباحث عقليّه مستقلّه مانند : تحسين و تقبيح عقلى ، ملازمهء بين حكم عقل و شرع و اصول عقليه ؛ اين نوع مسائل از علوم عقليه از جمله علم كلام اخذ شده است .
5 - مسائل عقلايى مانند : حجيّت ظهورات ، حجيّت خبر ثقه و غير ذلك . اين نوع مسائل مسائلى است عقلايى يعنى كسانى كه اين نوع مسائل را پذيرفتهاند عقيده دارند كه روش عقلا از قديم الايام برطبق آن معمول بوده و شارع مقدّس هم اين روش را منع و ردع نكرده است ، بلكه احيانا بالخصوص آن را امضاء كرده است .
6 - مباحث شرعيه كه از آن به ادلّهء سمعيّه و احيانا اصول شرعيه تعبير مىكنند مانند :
اصل برائت شرعى ، اصل احتياط شرعى ، استصحاب و غيره . اين نوع مسائل ، مسائلى است كه اسلام آنها را پديد آورده است و در عين حال بعيد نيست كه حكم شرعى در اين مورد هم ارشاد به احكام عقلى و يا امضاء احكام عقلايى باشد ، در اين صورت ، بازگشت آن نيز به اقسام قبل است .
7 - تعارض ادلّه كه از آن به « تعادل و تراجيح » تعبير مىشود . اصول مباحث اين باب
ادوار اصول فقه — صفحة 241
مساهمون: ابو القاسم گرجى
ص٢٤١