نيست . منظور ، مقدار قابليت و استعداد بقاى مستصحب است در طول زمان . بديهى است كه هر چيزى بهطور طبيعى تا اندازهء خاصّى صلاحيت بقا و دوام در طول زمان را دارا مىباشد ؛ انسان تا حدّى ، گياه تا حد ديگر و جماد و نبات تا اندازهاى ديگر و هكذا ميوهها ، حبوبات ، ساختمانها و غيرها . بلكه اصناف يك نوع و حتى افراد يك صنف هم با توجه به ازمنه و امكنه و ساير خصوصيات ، همينگونهاند .
بنابراين چنانچه مستصحب از احكام شرعيه باشد ، مقدار صلاحيت بقاى آن را از حدود و غاياتى كه براى آنها تعيين شده است مىتوان به دست آورد . مثلا در آيهء شريفهء :
« أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ »
، بنا بر اينكه غايت ، قيد وجوب اتمام باشد نه قيد صيام ، از
« إِلَى اللَّيْلِ »
مىتوان مقدار صلاحيت بقاى حكم را به دست آورد و در صورتى كه حكم غايت نداشته باشد ، مقدار صلاحيت بقاى آن را مىتوان به كمك مقدّمات حكمت از اطلاق كلام به دست آورد كه جميع ازمنه است . و در صورت عدم تحقق اطلاق ، يا بدين جهت كه دليل از قبيل اجماع و سيره و ساير ادلّهء لبّيه است و يا به جهت اينكه دليل ، لفظى است ، ولى مقدّمات حكمت در آن جريان ندارد ، صلاحيت بقاى آن را تا اندازهء متيقّن و قطعى دانست . در هر حال چنانچه به يكى از اين انحا توانستيم مقدار صلاحيت بقاى حكم را به دست آوريم نسبت به ما قبل آن حد ، چنانچه در باقى حكم شك كنيم ، شك در رافع است و نسبت به ما بعد آن ، شك در مقتضى . و هكذا در مورد عدم احراز .
ضمنا اين هم بايد دانسته شود كه شك در غايت هم هميشه شك در رافع نيست ؛ ممكن است شك در رافع باشد ، ممكن است شك در مقتضى .
اگر شك در مقدار غايت از جهت شبهه حكميه باشد ، مانند شك در اينكه غايت نماز مغرب ، ذهاب حمرهء مغربيه است يا نصف شب ، يا از جهت شبهه مفهوميه ، مانند شك در اينكه غروب كه غايت نماز ظهرين است ، به معنى استتار قرص خورشيد است يا ذهاب حمرهء مشرقيه ، شك در بقاى حكم در زمان مشكوك ، يعنى در فاصله بين ذهاب حمرهء مغربيه تا نصف شب در مثال اوّل يا فاصله بين استتار قرص تا ذهاب حمرهء مشرقيه در مثال دوم ، شك در مقدار استعداد حكم است براى بقا در طول زمان ، و چنانكه دانسته شد ، اين ، همان شك در مقتضى است .
اما اگر شك در حصول غايت از جهت شبهه موضوعيه باشد ، مثل اينكه ندانيم كه آيا طلوع خورشيد كه غايت نماز صبح قرار داده شده ، تحقق يافته است يا خير ؟ در اين