متناقض باشد و تناقض ادلّه جايز نيست و لذا آيهء شريفهء
« يا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ » *
« 1 » به عقلا اختصاص يافته ، چه دليل عقل بر عدم جواز تكليف اطفال و مجانين دلالت دارد . و همچنين آيهء مباركهء
« اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ » *
« 2 » به افعال خود خداوند اختصاص پيدا كرده ، چه دليل عقل دلالت دارد بر اينكه بشر ، فاعل و محدث افعال خود مىباشد .
دليل ديگر اين است كه به دليل عقل مىتوان از ظاهر و حقيقت كتاب ، رفع يد نموده و آن را بر مجاز حمل نمود . چنانكه آيهء شريفهء
« وَ جاءَ رَبُّكَ »
« 3 » و آيهء مباركهء
« هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ »
« 4 » بر
« جاءَ أَمْرُ رَبِّكَ » *
و « يأتيهم أمر اللّه » حمل شده است و تخصيص هم - چنانكه در گذشته ثابت كرديم - نوعى مجاز است و لذا بايد به ادلّهء عقل جايز باشد .
اگر گفته شود : دليل عقل زمانا بر كتاب مقدّم است و چنين چيز نمىتواند عامّ را تخصيص دهد زيرا مخصّص بايد مقارن عامّ باشد ، در پاسخ گفته مىشود : مخصّص در حقيقت قصد متكلّم است كه با عامّ مقارن است و دليل عقل ، كاشف است از قصد متكلّم و اما دليل بر صحّت تخصيص كتاب به كتاب همان دليل بر صحّت تخصيص كتاب است به ادلّهء عقل و مثالهاى آن بسيار است مانند
« فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ »
« 5 » و
« فَإِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقابِ »
« 6 » كه به آيهء شريفهء
« حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَ هُمْ صاغِرُونَ »
« 7 » تخصيص خورده است .
و اما تخصيص كتاب به سنّت ، آن نيز بدون خلاف جايز است و در مواضع بسيارى واقع شده مانند
« يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ »
« 8 » و
« لِلرِّجالِ نَصِيبٌ » *
« 9 » و نظير اينها كه به سخن پيغمبر ( ص ) : « لا يرث القاتل و لا يتوارث أهل ملّتين » تخصيص خورده است .
و اما تخصيص سنّت به سنّت ، آن نيز به ادلّهء گذشته جايز است و در مواضع
هامش
( 1 ) - 4 / 1 .
( 2 ) - 13 / 16 .
( 3 ) - 89 / 22 .
( 4 ) - 2 / 210 .
( 5 ) - 9 / 5 .
( 6 ) - 47 / 4 .
( 7 ) - 9 / 29 .
( 8 ) - 4 / 11 .
( 9 ) - 4 / 7 .