است و جمله دوم نسبت به اول عطف بيان است زيرا در جمله اول فرموده با زنان از راهى كه خداوند معيّن كرده تماس بگيريد . و در جمله دوم آن راه را بيان كرده باينكه معاشرت بايد از « قبل » باشد تا مفهوم زراعت انجام پذيرد نه از « دبر » .
اى كما انّ : اين جمله تفسير كلمه « ايضا » است و منظور اينست كه طرفين جمله اعتراض نيز مانند خود آن ممكن است بيشتر از يك جمله باشند چنان كه در آيه بود .
و النكتة فى هذا : نكته اعتراض در اين آيه تشويق به طلب نسل و معاشرت از « قبل » و پرهيز از « مقاربت » دبر است كه به اولى امر ، و از دومى نهى شد .
و قال قوم : بقول مشهور اعتراض همان بود كه بيان شد . ولى گروهى گفتهاند ممكن است اعتراض در اثناء كلام يا آخر كلام يا بين دو كلام متصّل و مرتبط يا بين دو كلام غير متصّل بهم بيايد .
و نيز اعتراض ممكن است با يك جمله يا بيشتر از آن باشد . نكته آن نيز ممكن است دفع ايهام يا غير آن باشد بنابراين اعتراض اعم مىشود .
و صاحب كشاف در چندين مورد از تفسير خود طبق كلام اين گروه بيان كرده .
اعتراض بنابراين تفسير شامل تذييل و بعضى از صورتهاى تكميل مىشود .
لكنّها تباين التتميم : ضمير « لكنّها » بجمله معترضه برميگردد . و منظور اينست كه اعتراض با تتميم مباين است . زيرا تتميم بايد « فضله » باشد و « فضله » هم محلى از اعراب دارد ولى اعتراض با جمله است . و جمله هم
آئين بلاغت ( شرح مختصر المعانى ) ( فارسى ) — صفحة 228
مساهمون: احمد امين شيرازى
ص٢٢٨