معنى آن در نيّت است جائى است كه مفعول را براى بار دوّم ميخواهيم ذكر نمائيم و تعمّد داريم كه فعل بر خود مفعول قرار بگيرد . نه بر ضمير مفعول . اگرچه در صورت وقوع ضمير بر مفعول همين معنى را مىرساند مانند شعر « ابو عباده بحترى » در مدح معتزّ باللّه : « قد طلبنا . . . » شاعر مىتوانست بگويد « قد طلبنا مثلا فلم نجده » اما چنين نگفت ، بلكه مفعول را از « طلبنا » حذف كرد و فعل « لم نجد » را مستقيما بر مثلا داخل نمود براى آنكه صريحا بفهماند كه تو اصلا داراى مثلى نيستى زيرا مثل تو را نيافتيم .
و يجوز ان يكون السّبب : ميتوان در اين شعر علت ديگرى نيز براى حذف مفعول پيدا كرد و آن اينست كه با حذف مفعول از « طلبنا » متكلم كمال ادب خود را نشان ميدهد . زيرا اگر مفعول را بيآورد معنى مىشود كه ما طلب مثل براى تو كرديم اما مثل تو را نيافتيم . يعنى احتمال ميداديم كه تو مثل داشته باشى اما بعد ديديم كه داراى مثل نيستى و اين تا حدودى بىادبى را از متكلّم نسبت به مخاطب مىرساند .
ولى اگر بگويد ما طلب كرديم و گردش نموديم و براى تو مثلى را نيافتيم ، دلالت بر كمال ادب دارد . زيرا مىرساند كه تو مثل ندارى و ما هم اگر طلب كرديم ، طلب مثل نكرديم . هرچند درواقع مىرساند كه طلب مثل كرديم . ولى از نظر ظاهر لفظ ، ادب را كاملا رعايت كرده است .
و امّا للّتعميم : چهارمين نكته حذف مفعول « تعميم » با اختصار است مانند « قد كان منك ما يؤلم » مفعول كه « كل احد » بود حذف شد .
اگرچه با ذكر اين مفعول معنى تعميم ميداد . ولى داراى اختصار
آئين بلاغت ( شرح مختصر المعانى ) ( فارسى ) — صفحة 22
مساهمون: احمد امين شيرازى
ص٢٢