و إلّا فإن وقعت على زمان : « إلّا » در اصل « إن لا » بوده و مراد از آن اين است كه « إن لا يقع عليه جار أو مضاف » يعنى اگر بر اسم استفهام و شرط ، حرف جر يا مضاف واقع نشد ، در اين صورت اگر اسم استفهام يا شرط در موضع و موقعيت ظرف زمان يا مكان يا مفعول مطلق ( هنگامى كه اسم شرط و استفهام به شكلى داراى معناى مصدرى شدند مثل اينكه اضافه به مصدر شوند و به واسطه اضافه كسب معناى مصدرى كردند ) قرار گرفتند ، اگر مبنى باشد محل آنها منصوب بوده و اگر معرب باشند لفظ آنها منصوب مىباشد ، لكن نصب آنها در ظرف زمان و مكان بنابر مفعول فيه بودن و در حالت معناى مصدرى داشتن بنا بر مفعول مطلق است ، مثال ظرف زمان ، مانند آيهء شريفهء :
أَيَّانَ يُبْعَثُونَ *
« التكوير / 26 » كه « أيّان » محلا منصوب بنا بر ظرف زمان بودن براى فعل « يبعثون » است و تقديم ظرف بر عامل و متعلق خود - با آنكه اصل تقدم عامل بر معمول است - به جهت صدارت طلبى اسماء استفهام است .
و مثال براى ظرف مكان ، مانند آيه شريفه :
فَأَيْنَ تَذْهَبُونَ
« التكوير / 26 » كه محل « أين » منصوب بنا بر ظرف مكان بودن براى « تذهبون » است .
و مثال براى معناى حدثى و مصدرى داشتن اسماء شرط و استفهام ، قول أمير المؤمنين عليه السّلام در خطبهاى كه در مذمت دنيا و ميل مردم به دنيا و بيان حال دنياپرستان مرده مىباشد است :
« تعبّدوا للدنيا أيّ تعبّد و اثروها أيّ إيثار ثمّ ظعنوا عنها به غير زاد مبلّغ و لا ظهر قاطع » « 1 »
شاهد : اوّلا معناى مصدرى داشتن اسم استفهام « أيّ » به واسطه اضافه آن به مصدر است و ثانيا نصب لفظى آن به عنوان مفعول مطلق مىباشد .
معناى خطبه : « پرستيدند - آن مردگان دنياپرست - دنيا را چه پرستيدنى و دنباله رويى دنيا كردند چه دنباله روى ، سپس كوچ كردند از دنيا بدون توشهاى كارا و بدون مركبى راهبر » .
هامش
( 1 ) - نهج البلاغة : ط 110 / 344 .