وجود محرز - عامل و طالب محل اعراب خاص براى معطوف عليه - شرط مىدانند در اينجا محرز و طالب عمل اعراب نصب در محل « زيد » وجود ندارد زيرا اسم فاعل وقتى مىتواند اسمى را بنا بر مفعوليت نصب دهد كه يا تنوين داشته و زمان آن نيز حال يا استقبال باشد و همچنين تكيه بر نفى يا استفهام يا مبتدا يا موصوف يا ذوالحال كرده باشد ، و يا داراى الف و لام باشد كه در اينجا « ضارب » اوّل نه منوّن است و نه داراى الف و لام كه بتواند محل « زيد » را نصب دهد .
و لا يجوز : در صفت مشبهه حذف آن و بقاى معمول آن جايز نيست ، به عنوان نمونه ، جايز نيست اين مثال : « مررت برجل حسن الوجه و الفعل » كه « الوجه » به واسطه اضافه « حسن » به آن مجرور بوده و « الفعل » به اعتبار معمول براى صفت مشبهه محذوف ، منصوب باشد و بگوئيم در اصل اين مثال اين گونه بوده است :
« مررت برجل حسن الوجه و حسن الفعل » زيرا صفت مشبهه ضعيف العمل است به خلاف اسم فاعل كه به علت شدت شباهت آن به فعل ، نسبت به صفت مشبهه قدرت عملى بيشترى دارد به طورى كه حتى در صورت تقدير و حذف نيز عمل مىكند . و همچنين جايز نيست مثال : « مررت برجل وجهه حسنه » به اعتبار اينكه « وجهه » معمول يك صفت مشبهه محذوف « حسن » باشد كه صفت مشبهه مذكور آن را تفسير كند و مثال از مصاديق باب اشتغال گردد و اصل مثال اين گونه باشد :
« مررت برجل حسن وجهه حسنه » زيرا اوّلا : صفت مشبهه ضعيف العمل است و وقتى كه حذف مىشود نمىتواند عمل كند بلكه عمل آن باطل و ملغى مىگردد لذا نمىتواند « وجهه » معمول صفت مشبهه محذوف باشد . ثانيا : در باب اشتغال شرط است كه مفسّرى مىتواند عاملى را تفسير كند كه بتواند در اسم مشغول عنه - اسم مقدّم - عمل كند البته اگر ضمير مشغول به نباشد ، در حالى كه صفت مشبهه اصلا نمىتواند در اسم مقدّم از خود - هرچند به خود آن ضميرى متصل نباشد - عمل كند ، و مىدانيم كه در باب اشتغال چيزى كه قدرت عمل بر اسم مقدّم ندارد ، صلاحيت تفسير عامل محذوف آن اسم را ندارد .
الثامن : هشتمين فرق بين اسم فاعل و صفت مشبهه ، اين است كه اگر اسم
ترجمه و شرح مغني الأديب ( فارسى ) — صفحة 50
مساهمون: غلامعلى صفايى
ص٥٠