متعدى به يك مفعول است چنان كه « يضرب » كه مبدء اشتقاق آن است نيز متعدى به يك مفعول است در حالى كه صفت مشبهه مخالفت با فعلش در عمل مىكند .
بايد دانست كه صفت مشبهه هميشه از فعل لازم اشتقاق مىشود و فعل لازم هرگز مفعول ندارد ، در حالى كه صفت مشبهه گاهى اسمى را نصب مىدهد بنا بر شبه مفعول بودن اگر معرفه باشد و بنا بر تمييزيت اگر نكره باشد ، مانند اين مثال كه شما مىگوئيد : « زيد حسن وجهه » با آنكه ممتنع است كه بگوئيد : « زيد حسن وجهه » زيرا فعل لازم « حسن » هرگز مفعول نمىگيرد . مخفى نماند كه بعضى گفتهاند فعل لازم نيز همچون صفت مشبههء خود مىتواند اسم بعد از خود را نصب دهد بنا بر شبه مفعول اگر آن اسم معرفه باشد و بنا بر تمييزيت اگر آن اسم نكره باشد .
السابع : هفتمين فرق بين اسم فاعل و صفت مشبهه ، اين است كه حذف اسم فاعل و بقاء و ذكر معمول آن جايز است در حالى كه حذف صفت مشبهه و بقاى معمول آن صحيح نمىباشد . به همين جهت علماى نحو اجازه دادهاند مثال « أنا زيدا ضاربه » را به اعتبار اينكه « زيدا » معمول « ضارب » محذوف است كه « ضارب » مذكور آن را تفسير مىكند و مثال از مصاديق باب اشتغال مىباشد ، پس همانطور كه ملاحظه گرديد اسم فاعل حذف شده و معمول آن باقى مانده است . و مانند مثال « هذا ضارب زيد و عمرا » كه « عمرا » معمول اسم فاعل محذوف است كه خود اسم فاعل حذف شده و معمول و مفعول آن باقى مانده است . بايد توجه داشت كه آن اسم فاعل محذوف ، منوّن است زيرا اضافه به معمول نشده است و اصل عبارت اين گونه بوده است « هذا ضارب زيد و ضارب عمرا » البته در آنجا علاوه بر اسم فاعل ، مىتوان فعل « يضرب » نيز در تقدير گرفت به طورى كه اصل عبارت اين گونه باشد : « هذا ضارب زيد و يضرب عمرا » و عطف فعل بر شبه فعل - اسم فاعل - بلامانع است لكن عطف مشابه بر مشابه اولى است ، لذا تقدير اوّل رجحان دارد .
و أمّا العطف : اگر كسى اشكال كند كه شايد « عمرا » عطف بر محل « زيد » در مثال « هذا ضارب زيد و عمرا » بوده كه محل آن منصوب بنا بر مفعوليت است ، جواب اين است كه اين عطف ممتنع مىباشد زيرا در نزد كسانى كه در عطف بر محل
ترجمه و شرح مغني الأديب ( فارسى ) — صفحة 49
مساهمون: غلامعلى صفايى
ص٤٩