ما افترق فيه اسم الفاعل و الصفة المشبهة
متن و ذلك أحد عشر أمرا : أنّه يصاغ من المتعدي و القاصر . . .
شرح چهارمين حكم از احكام كثيرة الدوران و بسيار مهم نحو كه در اين باب مطرح مىشود ، درباره ملاك و ميزان شناخت اسم فاعل از صفت مشبهه است .
بايد دانست كه هرجا در نحو دربارهء ملاك و ميزان فرق بين دو شيء بحث مىشود ، به اين جهت است كه آن دو شيء از جهاتى شبيه به هم مىباشد به طورى كه براى تشخيص آن دو از يكديگر نياز به ملاك و معيار مميز و مشخصكننده است ، اسم فاعل و صفت مشبهه نيز اين گونه هستند كه از جهاتى شبيه به هم مىباشند ، مثل : 1 - دلالت بر معنايى و صاحب آن مىكنند لكن اسم فاعل دلالت آن به نحو حدوث است و صفت مشبهه به نحو ثبوت 2 - هردو مفرد و تثنيه و جمع دارند 3 - هردو مؤنث و مذكر دارند . 4 - در بعضى از اوزان باهم مشتركند ، مثل صيغهء « فاعل » كه گاهى در اسم فاعل ، مثل « قائم » و گاهى در صفت مشبهه ، مثل « طاهر » استعمال مىشود . 5 - شباهت عملى به يكديگر دارند يعنى هردو عامل مىباشند به همين جهت به صفت مشبهه « الصفة المشبهة باسم الفاعل » مىگويند چنان كه ابن مالك مىگويد :
صفة استحسن جرّ فاعل * معنى بها المشبة اسم فاعل
با توجه به اين وجوه اشتراك اسم فاعل و صفت مشبهه ، بايد دانست كه اين دو از يازده جهت باهم فرق دارند كه عبارتند از :