معناى شعر : « مىگويم براى او باركن و برو ، نمان نزد ما ، و إلّا - اگر مىخواهى نزد ما بمانى - پس باش در نهان و آشكار يكرنگ و همچون انسانهاى منافق و دورو مباش » .
الخامس : پنجمين فرق بين بدل و عطف بيان ، اين است كه عطف بيان ، فعل نمىتواند باشد هرچند متبوع آن فعل باشد ، به خلاف بدل كه مىتواند خود فعل بوده و تابع از يك فعل ديگر باشد ، مانند قول خداوند متعال :
وَ مَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ أَثاماً يُضاعَفْ لَهُ الْعَذابُ
« الفرقان / 68 و 69 »
كه در اينجا فعل « يضاعف » بدل از فعل « يلق » شده است . به همين جهت مجزوم مىباشد ؛ زيرا فعل « يلق » مجزوم به حذف ياء و جواب شرط است . بايد دانست كه اين آيه از باب بدليت جمله از جمله نمىباشد زيرا نائب فاعل « يضاعف » كلمه « العذاب » است و فاعل « يلق » ضمير مستتر راجع به « من » است و در بدليت جمله از جمله ، اتحاد در مسنداليه شرط است . و اگر جمله « يضاعف له العذاب » بدل از فعل « يلق » بود يا بدل از كل جمله « يلق أثاما » بود ديگر نمىتوانست فعل مضارع « يضاعف » مجزوم شود زيرا جزم به كل جمله داده مىشد .
السادس : ششمين فرق بين عطف بيان و بدل ، اين است كه عطف بيان نبايد لفظا همانند متبوع خود باشد ، لكن اتحاد لفظ تابع و متبوع در بدل جايز است البته به شرط اينكه با لفظ دوّم كه تابع و بدل است يك لفظ اضافه شده باشد كه باعث روشن شدن بيشتر معناى مراد از مبدل منه باشد ، مانند قول خداوند متعال در اين آيه شريفه به قراءت يعقوب : « 1 »
وَ تَرى كُلَّ أُمَّةٍ جاثِيَةً كُلُّ أُمَّةٍ تُدْعى إِلى كِتابِهَا
« الجاثية / 28 »
كه به نصب « كلّ » دوّم بنا بر بدل بودن از « كلّ » اوّل مىباشد و شاهد در اين است كه لفظ آن دو يكى مىباشد و به « كلّ » دوّم علاوه بر مضافاليه « امّة » كه همراه با « كل » اوّل نيز است جمله صفتيه « تدعى إلى كتابها » متصل شده كه داراى توضيح بيشترى نسبت به مبدل منه است و آن را بيشتر روشن مىكند زيرا اين جمله علت به
هامش
( 1 ) - رجوع شود به مجمع البيان : 5 / 79 .