أجاز النحويون : علماى نحو اجازه دادهاند كه بدل ضمير باشد و مبدل منه آن هم ضمير باشد مثل : « رأيته إيّاه » كه ضمير « إيّاه » بدل از ضمير مفعولى « رأيته » است .
و همچنين ضمير مىتواند بدل از اسم ظاهر باشد ، مانند : « رأيت زيدا إيّاه » لكن ابن مالك با نحويون ديگر مخالفت كرده و مىگويد قسم دوّم كه بدليت ضمير از اسم ظاهر است از عرب شنيده نشده است پس اين قسم ، مخالف استعمال عرب در لغت عربى است و باز ابن مالك گفته است كه قول حق در قسم اوّل بدليت ضمير از ضمير - اين است كه ضمير دوّم تاكيد ضمير اوّل است نه بدل از آن مىباشد ، همانطور كه كوفيون مىگويند كه ضمير در اين مورد همچون ضمير در جمله « قمت أنت » تاكيدى مىباشد .
پس بنابر مبناى ابن مالك تفاوت عطف بيان و بدل در اين است كه عطف بيان نه ضمير است و نه تابع از ضمير مىباشد به خلاف بدل كه مىتواند مبدل منه آن ضمير باشد ، به شرط اينكه بدل آن اسم ظاهر باشد پس بنا بر قول ابن مالك عطف بيان و بدل هردو بايد اسم ظاهر باشند و تنها فرق آن دو در اين است كه مبدل منه مىتواند ضمير باشد در حالى كه متبوع عطف بيان هرگز ضمير نمىتواند باشد .
الثاني : دوّمين فرق عطف بيان و بدل اين است كه عطف بيان همچون صفت موافق متبوع خود در تعريف و تنكير است در حالى كه هيچ اختلافى در بين نحويون در جواز اختلاف در تعريف و تنكير در باب بدل بين بدل و مبدل منه وجود ندارد .
بنابراين قول زمخشرى « 1 » در آيه شريفه :
فِيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ مَقامُ إِبْراهِيمَ وَ مَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً
« آل عمران / 97 »
كه مىگويد « مقام » كه به واسطه اضافه به « إبراهيم » معرفه گرديده عطف بيان « آيات » است ، اشتباه است ؛ زيرا
« مَقامُ إِبْراهِيمَ »
معرفه بوده و
« آياتٌ بَيِّناتٌ »
نكره موصوفه است و در عطف بيان اتحاد در تعريف و تنكير شرط است ، به خلاف بدل كه اختلاف در تعريف و تنكير ، اجماعا جايز مىباشد ، مانند آيه شريفه :
إِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ صِراطِ اللَّهِ الَّذِي لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ
« الشورى / 52 و 53 »
هامش
( 1 ) - الكشاف : 1 / 387 .