و النقل به سماعي : و بايد دانست تعديه به واسطه اين باب سماعى است ، چه اينكه فعل لازم را متعدى كند و چه فعل متعدى به يك مفعول را متعدى به دو مفعول كند ، مانند : « علّمته الحساب » . و بايد توجه داشت كه اين باب هرگز فعل متعدى دو مفعولى را متعدى به سه مفعول نمىكند و موردى در زبان عرب از اين قسم شنيده نشده است .
زعم الحريرى : ابو القاسم حريرى اعتقاد دارد كه جايز است فقط فعل قلبى « علم » كه متعدى به دو مفعول است به واسطه اين باب متعدى به سه مفعول شود .
و لا يشهد له : و حال آنكه نه كلامى از عرب در اين مورد شنيده شده و نه قاعدهاى از قواعد ادبيات عرب ، مويّد و شاهد بر صحت اعتقاد حريرى مىباشد .
شايان ذكر است از ظاهر كلام سيبويه اين گونه استفاده مىشود كه كل تعديه در اين باب - همانطور كه مصنف كتاب مىگويد - سماعى است چه فعلى كه اين باب مىخواهد آن را متعدى كند فعل لازم باشد و چه متعدى به يك مفعول باشد .
قول ديگرى مىگويد هردو در قسم قياسى است .
السادس : ششمين عامل و موجب تعديه فعل لازم ، تضمين آن فعل لازم به واسطه يك فعل متعدى است و تضمين عبارت « 1 » است از قرار دادن و ادخال و اشراب معناى لفظى در لفظ ديگر كه در نتيجه ، آن لفظ ديگر ، داراى احكام لفظ متضمّن خواهد شد . لذا اگر فعل لازمى متضمن معناى فعل متعدى گردد ، احكام فعل متعدى را در معنا و لفظ دارا مىگردد . و به علت همين تضمين ، فعل لازم « رحب و طلع » متعدى به يك مفعول در مثال « رحبتكم الطاعة » و « انّ بشرا طلع اليمن » در بحث قبل « 2 » شد ، زيرا كه ما آن دو فعل لازم را متضمن معناى فعل متعدى « وسع و بلغ » دانستيم .
و يختص التضمين : باب تضمين با ديگر اسباب تعديه فرق مىكند زيرا باب تضمين يك حكم اختصاصى دارد و آن اين است كه اسباب تعديهء ديگر ، يك درجه
هامش
( 1 ) - ر . ك : موسوعة النحو و الصرف و الإعراب : 255 ، النحو الوافي : 2 / 171 ، اللباب : 365 .
( 2 ) - مغني الأديب : 2 / 94 .