و قاسه الأخفش : اخفش ، تعديه به سه مفعول به واسطه باب إفعال را منحصر در اين دو فعل نمىداند و در بعضى از أفعال قلوب كه همانند اين دو فعل هستند و آنها عبارتند از : « ظن ، حسب و زعم » نيز اين عمل را قياسى مىداند .
و قيل : بعضى از علما گفتهاند كه كل اقسام تعديه به واسطه باب إفعال سماعى است و شخص در تبديل هرفعلى به واسطه باب إفعال به فعل متعدى آزاد نمىباشد بلكه در اصل رفتن فعل به باب إفعال و تعديه آن بايد به لغت مراجعه شود .
و قيل : قياسى : قول ديگر اين است كه تبديل فعل لازم به متعدى ، و تبديل فعل متعدى به يك مفعول به متعدى به دو مفعول قياسى است يعنى شخص مىتواند اين دو نوع فعل را به اختيار به باب إفعال برده و متعدى نمايد لكن تبديل آن به سه مفعولى توسط اين باب سماعى است .
و الحقّ : مصنف كتاب مىگويد : قول حق اين است كه تبديل فعل لازم به متعدى به واسطه باب إفعال قياسى و در غير از آن سماعى است و همين قول نيز ظاهر مذهب و راى سيبويه است .
بنابراين در سماعى و قياسى بودن تعديهء فعل به واسطه باب إفعال ، چهار قول است :
1 - قول اخفش : در هرسه قسم يعنى تبديل لازم به متعدى به يك مفعول ، و تبديل متعدى به يك مفعول به متعدى به دو مفعول ، و تبديل متعدى به دو مفعول به متعدى به سه مفعول قياسى مىداند .
2 - قول دوّم : در هرسه قسم سماعى است .
3 - قول سوم : در قسم اوّل و دوّم قياسى و در قسم سوم سماعى است .
4 - قول چهارم : در قسم اوّل قياسى و در قسم دوّم و سوم سماعى است كه اين همان قول مصنف است .
الثاني : دوّمين سبب تعديه فعل لازم ، باب « مفاعله » است ، و چون تفاوت فعل لازم ثلاثى مجرد با باب مفاعله در الف زائده « فاعل يفاعل » است لذا مىگويند
ترجمه و شرح مغني الأديب ( فارسى ) — صفحة 218
مساهمون: غلامعلى صفايى
ص٢١٨