و در اصل بدل اين گونه بوده است « النار فيه » . و معناى « الاخدود » خندق « 1 » و چاله مىباشد .
و قيل : گفته شده الف و لام « النار » عوض از ضمير مضافاليه « نار » است بنابراين چون الف و لام نائب از ضميرى است كه مضافاليه بوده و راجع به « الاخدود » مىباشد در حكم آن بوده و ربط را برقرار مىكند و نيازى به تقدير گرفتن ضمير نيست ، لذا بدل در اصل « ناره » بوده است .
تنبيه : إنّما لم يحتج : در اين قسم از الفاظى كه نيازمند رابط است لازم است كه يك تنبيه ذكر شود و آن اين است كه بدل كل از كل هرچند مانند بدل اشتمال و بعض از كل ، بدل است لكن نيازى به رابط بين خود و مبدل منه ندارد زيرا بدل و مبدل منه در بدل كل از كل مصداق يك چيز هستند هرچند لفظا باهم تفاوت مىكنند ، همانطور كه جملهء خبرى در صورتى كه مصداق و خود مبتدا باشد - هر چند لفظا فرق كنند - نيازمند رابط نمىباشد ، مانند : « قولى لا إله إلّا اللّه » زيرا مبتدا و خبر در مصداق و واقع يكى هستند .
الثامن : هشتمين لفظى كه نيازمند رابط است معمول صفت مشبهه است ، و رابط نيز در اينجا فقط ضمير است چه مذكور و ملفوظ باشد ، مانند : « زيد حسن وجهه » كه رابط ضمير مضافاليه در « وجهه » است و چه مقدّر باشد ، مانند : « زيد حسن وجها » كه در اصل « زيد حسن وجها منه » بوده است .
و اختلف : در بين نحويين اختلاف است كه در مثال « زيد حسن الوجه » رابط چيست ؟ گروهى گفتهاند رابط ضمير محذوف است و در اصل مثال اين گونه « زيد حسن الوجه منه » بوده و گروهى ديگر مىگويند الف و لام موجود در « الوجه » نائب از ضمير است و همين رابط است و در اصل مثال اين گونه « زيد حسن وجهه » بوده است .
التاسع : نهمين لفظى كه نيازمند رابط است ، جملهاى است كه جواب اسم شرطى است كه آن اسم بنا بر ابتدائيت محلا يا لفظا رفع داده شده است و بايد
هامش
( 1 ) - فرهنگنامهء قرآنى : 1 / 82 .